In the color of life and fishgills

Fitting Room

2008-09-07T12:48:00.000-07:00

Nonsense daw ang sinulat ko, parinig ng babaeng bantay.
Kung nonsense pala ang sinulat ko, e di sana sinabi niya kung pa'no ko dapat isulat.
Wala, wala akong natatandaang kinayaskas na ganuong komento sa papel ng estudyante. Wala, wala akong maaninag na mukha't pangalan, sa dami ng mga mukha't pangalan na seme-semestre'y linalagda sa listahan ng mga kakakusapin ko't halinhinang tuturua't lilinlangin, lilinangi't duduruin
Dudurugin ng di sinasadya, hihimasin nang wala sa sariling wisyo.
Nasa loob ako ng kuwartel, at kasalukuyang nakikipagtitigan sa sarili.
Natakpan na ng ginantsilyong blusa ang katawan. Talikod, harap. Sideview. Wala namang nagbago -- ako pa rin. Nang masiyahan sa dati pang itsurang nakasuot ng bago,
Hinila ko ang laylayan ng ginantsilyong blusa. Hinahanap ang bakas ng kamay sa lumikha nito, ngunit makina ang sumagot sa pag-urirat. "Beauty" ang brand, ang ngalan ng humabi. Nauto ako sa pinangakong illusyon, para bang malulusaw ang mga gitla't bilbil sa pagsuot nito. Kaya nga siguro hit ang Blusang Itim, namina nito ang isang malalim na pantasya.
Muli, narinig ko ang anasan ng mga saleslady. Nasaan daw 'yung isang nagsukat ng "Shapes". 'Yung nagsukat, kanina pa lumabas, gusto kong isigaw. Pero may mangyayari pa kaya sa aking abiso, pagka't tiyak na nakababa na 'yun ng escalator, nakalabas na sa bunganga ng mall na ito.
Sino pa ba ang mag-aabalang magbabala sa mga itik na kakatayin mamaya?
May makakaltasan, 'yan ang tiyak. Dinig sa loob ng kuwartel ang mga hanger na umiiyak, nadudupilas sa bakal na tubing. Nagngingitngit ang mga liniligpit na plastik, paroo't parito ang mga takong. Naipit ang zipper sa tagiliran ng blusa ko. Sinisikap kong itaas iyon, habang inaapuhap sa diwa kung may pangalan at mukha ang rehistro ng nonsense.
Kung nasaan na rin kaya ang dalagitang nakadilaw na nagsukat at pumuslit ng blusang mamahalin? May date siguro, pero walang maipambiling porma. O baka naman mag-aapply ng trabaho? Na pagkatapos magmake up at magsuot ng stockings, palda at takong sa jeep, gugulantangin lang ng katahimikan sa applikasyon. At mauuwi sa pagiging tagabantay ng mga sukatan ng saplot.
Ayaw tumaas ng zipper -- lalabas pa yata akong bukas ang blusa't nasisilip ang bilbil. May naibulalas siguro ako't kinatok ako sa loob. Pasok si Ms. Nonsense at inayudahan ako sa pagzip ng blusa. Ziiiiip! Buntung-hininga ng mga pinalaya sa pagkukubli, buntung-hininga ng mga nakapagsukat at nakuntento, sa ngayon, sa bagong biling bersiyon ng sarili. Salamat miss, sabi ko, at hindi na siya kumibo. Tumalikod na lang at nawala, sa gubat ng mga hanger at damit.

Student Loans

2008-08-27T08:04:00.000-07:00

Kasesend ko lang ng personal na mensahe sa dati kong estudyanteng umutang sa student loans ng UP noong 2005. Tubong Silangang Samar ang dati kong estudyanteng ito, na noo'y bakas sa mukha't pangangatawan ang paghihikahos. Working student siya sa mga panahong iyon, kaya hindi ako nagdalawang isip na tulungan siya sa kanyang kagipitan. Pero kagaya nga ng sinasabi sa Florante at Laura, mag-ingat sa mga taong magigiliw ang bukas ng mukha. Pagkatapos niya ng kurso sa Malikhaing Pagsulat, exit frame na rin sa responsibilidad sa pautang. Naiwan ang guro na magbabayad. Sa tingin ko, hindi tama ito. Masidhi ang naramdaman kong inis kanina, nang makatanggap na naman ako ng notisyo galing sa unibersidad na nagpapaalala sa aming mga bayarin. Nakakainis ang kapirasong papel na iyon, na alam kong nanggaling rin sa opisinang hikahos rin, batay sa itsura ng pagkaka-imprenta. Dot matrix pa ang ginagamit na printer habang talamak na ang laser printers sa paligid.

Nakalulunos na ito pa ang ibinubunga ng pagkukusa ng mga gurong makatulong sa mga estudyanteng nangangailangan. Kamukat mukat, nang tiningnan ko ang Multiply site ng nasabing estudyante, nakakagimmick pa siya sa Eastwood at pumupunta pa sa konsiyerto ni Alicia Keys. Halatang ito na ang lifestyle ng mga nagtratrabaho sa callcenter. Kahit ang wikang nakasulat sa kanyang personal na blog site ay Ingles na. Salamat naman at kahit naninigas ang estilo'y hindi naman pumalya sa grammatika. Nakuha ko pang mag-alala sa pagkalamog ng banyagang wika, sa lapat ng isang kamalayang minsan ko ring naturuan ng Panitikan at Pagsulat sa kanyang kabataan.

Mas malala ang nangyari doon sa isa ko pang tinulungan. Ni hindi ko ito naging estudyante, pinsan siya ng naging estudyante ko, na hindi ko na matandaan ang pangalan. Sinubukan kong halughugin ang hinayupak sa mga search engines na taglay ng cyberspace, pero para akong naghanap ng initsang classcard sa limbo. Provincial address ang nakasaad sa papel. Sa Binangonan Rizal. Sa presyo ng gasolina ngayon, aabutin siguro ng anim na raan ang isang sadyang pagpunta doon, na walang katiyakang makasisingil, o kahit ang identipikasyon na doon nga talaga nakatira. Leksiyon ito sa hindi pagtitiwala. Leksiyon ito na masakit sa bulsa.

Lumalabas na hindi ako nag-iisa sa kalagayang ito. Ang isa, sabi niya sa akin, kaibigan pa raw niyang matalik ang bata (sa akala niya) dahil madalas itong tumambay sa kanyang sulok sa opisina, nakikisagap ng balita't tsismis, nakikiload pa. Iyon pala'y tatakbuhan rin ang nagmabuting loob na kawani. Gayundin ang nangyari sa dalawa ko pang nakausap na guro. 'Yung isa, nagtiwala sa apelyido ng isang pinagpipitaganang manunulat, sa pag-aakalang ang anak nito'y marunong ring kumilala ng kompromiso. Sabi nu'ng isa pa, lumalabas na burgis 'yung pinautang niya't kayang kaya namang magbayad pero dinadaan sa kapal ng mukha ang paglimot. 'Yung isa naman, na guro sa dula at direktor, ay nakuha pang puntahan sa Cubao ang tirahan ng estudyante, para lamang matuklasan na sa loob ng mga eskinita'y naroroon ang angkang hindi na magkandaugaga sa gastos, wag nang banggitin pa ang magpaaral. Nagbiro ang huli na wala naman siyang nahita sa karanasan, kundi marahil pasakalye sa isang nobela. Pansamantala akong natawa, ngunit hindi naibsan ang ligalig at tanong.

Bakit hinahayaan ng unibersidad na makapagtapos ang mga nasabing estudyante na ito na hindi tumutupad sa kanilang mga pinangako. Bakit ang mga kawani at guro ang parurusahan para sa kapabayaan?

2008-08-26T09:50:00.000-07:00

May giyera nang nagaganap ngayon sa pero heto pa rin ako sa aking sinusulat, tila walang pakialam. Ang totoo, napakadaling husgahan na tila hindi ako apektado sa mga nangyayari. Pero nakikini-kinita ko na kung saan ito posibleng humantong, gaya ng nakahihilong pag-uusap ng aking ina kasama ng aking kapatid. Diversionary tactic ang gulo para ipasok na naman ang isyu ng cha-cha. Minsan iniisip ko kung may lalala pa ba sa kanser na ito sa paligid, kung may bansa pa ba sa planetang ito na mas lugami. At alam ko namang mayroon. Mga ethnic cleansing sa iba't ibang bahagi ng Africa kagaya ng Somalia't Nigeria. Hindi pa naisasama ang gulo ngayon sa Georgia't Russia.

Ito ba ang dahilan kung bakit takot na takot akong pagkatandaan ng aking anak ang panahon ngayon? Ngayon pa lang, tila nanggaling na siya sa ibang planeta. Ayaw magbasa, ayaw gumawa ng homework, ayaw makialam. Mundo niya ang SIMs -- kung saan ikinaaliw niya ang paglikha niya ng mga weirdong tauhan na basta namamatay o pinapatay ng kung anumang estupidong dahilan. Mundo rin niya ang Dota. Baril, bomba, enemy missions. Kapag binuklat mo ang kanyang textbook, mga graffiti ng baril at binalbasang mga mukha ang makikita mo. Hindi ko na babanggitin ang mga mura at ang mga pagtatangkang lumikha ng rap song lyrics.

Sa maraming mga indikasyon, anak ko nga siya. Taglay ang tigas ng ulo, angas, at ang kumbiksyong babasahin lamang ang kung ano basta may silbi't pakinabang ito sa kanya. Pero kahit na nakikita ko ang sarili ko sa kanya, minsan, gusto ko na siyang ipaampon. Gusto ko nang idonate sa science. Kakatwa, kasi ang batang ito ang pinakamamahal ko. Siguro nga, ito na ang re-interpretation ng Frankenstein ni Mary Shelley. Hindi natin kailangang magkabit kabit ng mga body parts ng mga bangkay para lumikha ng halimaw. Kailangan lang nating maging mga mapagpanggap, mapanuri, at malulungkuting mga ina. Yes, nakikini-kinita ko na ang mga pagkalaglag ng mga panga -- lalo na para sa mga naniniwalang ang pagiging ina ang pinaka-fulfilling moment ng pagiging babae.

Isipin ninyo: kung walang katiyakang mareresolba ang problema sa Mindanao, kung pabulusok nang pabulusok ang piso, kung ang mga taong nakaupo ay walang pakialam sa paghihikahos ng mga pinamumunuan, at ang mga tao'y patuloy lang sa mga buhay nila ng tahimik na desperasyon, mag-aanak ka pa ba?

2008-08-24T14:49:00.000-07:00

Amoy hasang at bulok na daga ang sala. Tila sadyang may nag-iwan ng mensaheng itim. Pagkaagnas? Panglalait ng kalat? Pagpapatalsik ng dumi? Isang tahimik na impeachment?
Bakit ako nagsusulat muli sa blog na ito na gusto ko na ring burahin? Nagtatagisan na naman sa sarili ang hangad na may makausap, at ang hangad na huwag nang makiugnay sa kahit sinuman. Alinman ang piliin kong tindig, lagi na lang akong nahihirapan. Social retardate. Bagay lang yata ang blog sa mga palakaibigan at matsikang tao. Hindi para sa akin na ni hindi marunong magtanong at mambara sa mga taong nakakabuwisit.

Naging paalala ang trahedya ng kaibigang namatayan ng magulang para dalawin ang sariling ina. Kagaya ng dati, wala naman akong naabutang iba. Nagluluto pa rin siya ng hapunan, hiwa na ang karne (baka siguro), binudburan na niya iyon ng sangkaterbang kalamansi, toyo at paminta. Kasalukuyan siyang sumusukat ng kutsaritang asin nang umupo ako sa hapag. May patse patse ng tubig ang mesang bilog. Wala na namang nakaisip pumunas, nasa labas ang mga kasambahay, sinamahan ang kapatid ko't bayaw na nagsimba.

Nakisali na naman sa usapan yung isa ko pang kapatid, siyang pinupudpod ang bumbunan sa tuwing tinutubuan iyon ng buhok. Siya ang garantiya na lalayo na naman sa pinatutunguhang direksiyon ang usapan. Siguro, kung maisasama lang siya sa anumang textbook ng literary devices, siya 'yung "Interruptions". Napaka-essensyal para sa paglikha ng dialogue, pero napakahirap matutunan kung paano titimpiin oras na gamitin bilang device. Kahit na nalihis na naman ang aming pinag-uusapan na mag-ina, naaliw ako sa aking kapatid. Ikinaaaliw ko rin ang mga walang kawawaang mnga tanong -- kung nagcocoloring book pa ba ang mga bata hanggang ngayon, na lilipad patungo sa mas gusto niya ang komik strip ng Baltik and Co. kaysa sa Pugadbaboy na masyadong intelektwal na lilipad sa pagbili niya ng isang supot ng sigarilyas at tuyo, para lang patakamin ang aking asawa.

Ang aking asawa, na hindi na natuto sa daloy ng mga ganitong kumbersasyon, na kakagat pa rin sa mga sinasabi ng aking kapatid, para lang mapikon sa kumbersasyong dinesenyo para maligaw at makatanggal ng ulirat. Mabuti na lang nakikita pa rin ng nanay ko ang humor. Kahit na abala siya sa pagluluto. Kahit na siguro araw araw na lang na ginawa ng Diyos na ganito ang likaw ng usapan.

Pero mabuti na rin ang eksenang ito kaysa ang kulitan nilang mag-ina tungkol sa paghingi na naman ng kapatid ko ng pera para lumabas o bumili ng kung ano. Ayokong ayokong naririnig silang nagsisinghalan, pagkat tila nababalik ako sa mga eksenang inalis ko na sa libro, sa album ng pamilya sa utak. May kinukutingting ang bunso namin sa kanyang workshop. Nakakatawang tinutukoy ko siya ngayon bilang bunso, samantalang higit dalawampu't lima na ang gulang niya. Umupo rin siya sa hapag kanina, pero matapos ang maikling usapan sa delay ng sahod niya bilang guro sa Baguio, umalis na siya sa eksena't nagtungo na sa kanyang workshop. Natatanaw ko siya roon mula sa kinauupuan ko sa kumedor.

Naging estranghero akong dumadalaw sa bahay paminsan minsan.

Gumiginhawa kahit paano ang pakiramdam sa pagsusulat dito.

2008-06-03T12:38:00.000-07:00

Isa na namang post mortem na pagmumuni. Napapaisip rin lang ako tuwing alas tres y medya dala ng pagkasanay sa puyat sa oras na iyon, lulubus lubusin ko na lang ang pagratsada ng naiisip sa pagtipa ngayon. Wala akong ginawa sa buong maghapon na kaiba -- matapos ilabas at paarawan ang mga sapatos na linabhan ni Aling Dina, nagsaing, naghugas ng pinggan, naghanda na ako ng sarili para sa pagkuha ng tseke ng educational plan ng aking anak. Kung hindi ko namisplace ang nasabing insurance, mas malaki marahil ang matatanggap. Kaso dala na rin ng kagipitan at pagiging bulagsak ng ayos ng papeles, halos iilang daang piso lamang ang kinita ng interes at parang nagwithdraw lamang ako ng aking naipon. Pero hindi na rin masama, dahil, at least may mapaghuhugutan ng pambayad ng tuition. Alam kong hindi lang ako ang magulang na nakukulta na ang utak sa pagbabayad ng eskuwela ngayong pasukan. Perenyal na problema na ang pagtaas ng tuition fee, dagdag pa ang bumabababang kalidad ng edukasyon sa primarya't sekondarya.

Sa mga panahong kagaya nito, naiisip ko ang kondisyon namin noong magkakapatid,nang nakakapag-enroll kami na bebeinte pesos ang ibinabayad para sa bawat isa. May pribilehiyo ang aking ama bilang empleyado ng UP na mapag-aral kami sa unibersidad. Napakagandang priilehiyo pala nuon. Hindi ko ito nakita nuon, palibhasa'y bulag ako sa tinatamasa kong kalidad sa edukasyon noong ako'y nasa elementarya't haiskul. Nasabi na ito ni Jessica Zafra sa isang hiwalay na sanaysay niya, nang buong pagmamalaki niyang sabihing siya'y geek. Totoo, hindi mabait ang mga kabataan sa mga geek. At sa panahong iyon, akala ko wala nang tutumbas pa sa torture ng pasok-uwi sa eskuwelahang hindi ka maunawaan at binabansagan kang weird. Ngayong natitimbang ko na ng mabuti ang mga taong iyon, wala naman itong pinagkaiba sa pagiging awkward ng growing up years ng sinumang kabataan na mapag-usisa. Siyempre, weirdo nga ang magiging bansag sa 'yo kung basta ka na lang lumalabas ng klasrum ng di nagpapaalam dahil nabobore ka na sa sinasabi ng titser, o itatago mo sa iba't ibang mga sulok ang mga bag ng kaklase mong gusto mong mataranta sa paghahanap. Pero maiisip isip mo, ang dami rin palang palatandaan ng eskuwela, ng klasrum, ng mga gulo't unos sa labas. Halimbawa, bakit kami nagprom sa Camp Aguinaldo? Bakit status symbol ang maging plebo o COCC, pinahihiya sa pagbitbit ng dummy rifle at pinapasquat sa quadrangle para lang maging siga sa C.A.T. pagdating ng senior year? At bakit ba naging parang race of champions ang kaalaman sa mga top 40 hits at "latest" na nabasang Nancy Drew o Hardy Boys?

Masarap pa rin talaga itong maisulat. Hmmm. Isa na namang proyekto. Samantala, panahon nang mapaghandaan ang napipinto kong pagtuturo ng kursong masteral. Exciting.

2008-05-31T07:08:00.000-07:00

Paano ba magdiriwang ng 25 years na wedding anniversary sa panahon ng krisis? Simple. Tumutok lamang sa kung saan nagsimula -- sa pamilya, at sa pagmamahal. Kaya siguro kailangang matutunan ng tao ang pakikibagay, pakikisama, paglulugar. Kasi, kung hindi niya ito alam, mas malamang sa hindi, mahina o marupok ang pundasyon ng pamilya niyang pinanggalingan, at ligaw pa siya sa kahulugan ng pagmamahal. Kanina, habang tinitingnan namin ang mga photo albums ng pagsasama nina Meong at Jessica, natunghayan ko rin sa mga litrato ang paglaki ng mga bata, ang pagtanda ng mga kaanak, ang itsura ng mga dating tahanan, ang mga mukha ng namayapa. Totoo, isang immigrasyon din iyon sa nakaraan. At ako, dahil kailan lamang talaga naging kabahagi ng pamilyang nasabi, ay hindi tampok sa mga litratong iyon. Pero nakilala ko ang mga mukha ng aking mga pamangkin, ng aking asawa, ng aking mga kinakapatid, bayaw, hipag, biyenan.

Naroon pala ang nawawalang kapiraso ng nobelang natapos ko na. Marahil, hindi na ito maisasama pa sa final na manuskrito. Parang nahiya ako sa sarili kong nagawang bersiyon. Noong kinukuwento na ni Bert 'yung kabataan nila bilang magkakapatid, kung paano bsila pinalaki bilang mga anak ng sundalo, hindi ko nakita 'yung implikasyon na may kapalit ang nomadiko nilang buhay. Sa bawat bayan na hinimpilan ni Papang bilang opisyal, may kaanak na pumupunta para dalhin ang ilang sako ng bigas, gulay, at anumang ani mula sa lupain ni Baeng. Hindi mapalawig ni Bert ang memoryang ito dahil ayon na rin sa kanya, naglalaro lang siya ng holen noon. Pero sa alaala ni Nick, o nina Des at Ex, maliwanag iyon. Hindi masarap ang guwardiyado ang kilos, sabi ni Ex. Kalaro ko ang mga guwardiya, sabi ni Des. Nasaksihan ko kung pa'no mag-imbestiga si Papang, sabi niya. Aksidenteng mapadpad siya sa bahaging iyon ng kampo. Nasilip niya mula sa bintana ang isang taong nakaupo sa yelo, hubad. Galit na galit si Papang sa pagpapabaya ng guwardiya kay Des. Bakit ba siya nakarating doon? Nalampas na niya ang zone na hindi na niya dapat pang tinawid bilang musmos. Narito sa anekdota ng aking hipag ang isang mayamang kuwento, pero hindi ko na naisama. Huli na ng naisalaysay sa akin. At muli, kailangang pairalin rin ang balanse ng etika at sining. May sinasabi si Bert kanina na hindi niya malilimutan ang isang pagtigil ng pamilya sa bahay ni Baeng -- ito na ang panahong magdedesisyon na si Mamang na manatili sa Gerona. Umiral ang kapangyarihan ni Baeng bilang matriarch. At dahil nanganganib ang buhay ng kanyang pamilya, sumuko si Papang na tumigil na sa pag-iimbestiga sa smuggling, at manatili na sa bahay ni Baeng. Talagang pumapangalawa lamang ang anumang pagsasalaysay ng buhay sa materyal ng buhay mismo. Napaka-hitik sa kuwento, pero kulang ang mga salita. Sa totoo lang, ngayon ko lang nakita talaga nang husto ang itsura ng aking biyenang babae, na hindi ako pinalad na makilala. Mukha siyang masungit sa ilang litrato. Nagbiro si Bert, nakunsumi raw kasi sa mga anak. Tawanan ang mga nakarinig. Alam kong may hindi pa nabigkas na kuwento si Bert, at alam kong hindi ko kailanman malalaman ang buong kuwento.

Siguro, ang konsepto ng buong kuwento ay hypothetical rin, parang blackhole na hindi naman talaga napasok ninuman pero andu'n lang 'yung konsepto, parang isang kisame na maaring pagbatayan ng tayog ng implikasyon.

Napaka-palad nina Meong at Jessica sa kanilang pagsasama, at nagpapasalamat ako na naging inspirasyon rin sila sa amin, bilang pamilyang nagsisikap, nagpupunyagi.

2008-05-30T12:38:00.000-07:00

Pagbawi ito mula sa matagal ring pananahimik. Napagod ako sa natapos kong manuskrito. (Napakakakatwa na tinatawag iyong manuskrito, parang sinulat-kamay ko talaga sa papel.) Sa totoo lang, naging halos ganoon ang proseso. Hanggang ngayon, kahit na masasabing nabawi ko na ang puyat ko ng sunod sunod noong nakaraang buwan, nagigising pa rin ako na tila naalimpungatan sa mga salita. Namemorya ko na ang ilang bahagi ng nobela, parang noong aking kabataan na memoryado ko ang aking mga dula. Paulit ulit ko kasing rinebisa, inawat ko na nga lang ang sarili sa pagkukutingting at baka hindi na ako makatapos. Ngayon, panibagong problema ulit. Isang introductory essay ang dapat kong matapos, bago sana magpasukan. Pero alam kong hindi ito realistiko dahil ilang araw na lang at magbubukas na ang klase. Natagalan ba ako sa pahinga? Sa totoo lang, kahit hindi na ako halos lumalabas ng bahay, tila kulang pa ang recharging na iyon.

Naibsan ang aking pag-aalala sa linipatang eskuwelahan ng aking anak. Mas nagustuhan niya ang estilo ng pagtuturo. 'Yun nga lang, nagkaro'n ng buwis sa kanya 'yung pagiging kampante niya sa pag-aaral noong unang taon. Malaki'ng ibinaba ng grado niya sa karamihan ng kanyang mga subjects, natuklasan na niya ang halina ng bulakbol, napabarkada sa isang kabataang Koreano na kasingkulit niya, nalikwas sa mga maling kaibigan na mahilig lang magpalibre at magturo ng kalokohan, kagaya ng iba't ibang estilo ng pangongopya, na estilong Escalera brothers pa ng Iskul Bukol noong 70s. Pero hindi ito ikinasasama ng aking loob. Ganu'n talaga, kahit anong pag-aalaga ang gagawin mo, hindi naman siya lalaki kung hindi niya magigiit ang sarili niyang buhay. Sa darating na pasukan, harinawa'y hindi maging ningas kugon lang na tuturuan siya ng aking asawa sa Math. (Hindi ito maiasa sa akin na ilang beses na kumuha ng Math 11 at Stat. 101. Na sa huli, bilang pasaway, nagdala ako ng adding machine sa klase sa exam sa halip na calculator para lang mang-inis.)

Umattend kami ng closing ceremony ng kanyang summer enrichment. 'Yung usual na eksena -- speech, talent showcase, bigayan ng sertipiko. Naghihintay ako ng inaantok na talumpati, pero natunugan ng mga tagapagsalita na limitado ang attention span ng mga bata at magulang, kaya hindi na nila iyon pinahaba. Ang temtasyon na ipagmayabang ang pagbibiyahe sa ibang bansa ay napigilan sa pagbabahagi ng mga postcard, at sa halip ay tumutok lang sa mga pahapyaw na impresyon ng sistema ng edukasyon sa US at Pilipinas. 'Yung usual na kulang man tayo sa fasilidad at teknolohiya'y may lamang naman tayo sa talino. 'Yung talent showcase ang matindi. Pachelbel ni Bach na sintunado. Ang walang kamatayang Ice Castles. Mabuti't hindi na binigyan ng interpretative choreography. (Nahawa ako sa pagtataray ni Simon Cowell, pasensya na. Pero torture ang maging audience ng isang kabataang illusyonadong marunong siyang tumugtog.)

Nagligpit rin ako ng mga kalat. The usual na uminit muna ang ulo ko, tapos sugod na sa pagtatapon at pagdedespatsa ng mga itinagong hindi naman mapapakinabangan. Lumuwag ang library. Nangako ako sa nanay kong isosoli ko na lang ang mga libro ng tatay ko. Baka mas maalagaan pa niya. Nalungkot ako sa mga lumang sertipiko ng Palanca na hindi na talaga maisalba. Noon, buong yabang itong nakasabit sa bahay ng mga lolo ko sa Alua. Nang mamatay ang mga magulang ng aking ama, ibinalik sa amin ang mga sertipiko. Hayun, unti-unting nalagas.

Kaya dapat marunong talagang magligpit at magpahalaga sa mga bagay.

Defining Moments

2008-03-07T11:23:00.000-08:00

Marso 8, 2008

Napaka-importante ng pagbibigay depinisyon sa karakter sa sinusulat. Sinubukan kong isa isahin ang lahat ang mga tauhan na kailangan para sa Pasakalye, sa isang upuan lamang. Puwede nang makagawa mula rito ng mga piling eksena, i.e. lahat ng mga defining moments ay tutuhugin mo na lang sa routine ng biyahe.

Ang estilong ito ay nakalap ko mula sa masinsing pagbasa ng kuwentong "Arriverderci" ni Fanny Garcia. Isang bus na patungo sa mga tourist attractions ng Italya ang itinampok. Sakay nito ang mga Pinoy na domestic helpers, babae't lalaki. Lahat ng mga pasahero'y binigyan ng "pan to" treatment bago tumutok sa iilang tampok na tauhan lamang, si Nelly, na dating researcher sa Pilipinas; si Ester, na dating accountant, at si Vicki, ang dating elementary teacher. Epektibo sa akin 'yung pagdiriin ng narratibo sa alterity ng mga tauhan, lalo na si Vicky, na bago naging domestic helper ay isa munang ulirang guro. Na nagkamit ng parangal para sa labing limang taon niyang serbisyo, at nagising na ang kapalit lang pala ng lahat ng iyo'y isang piraso ng papel na hindi naman makakatulong sa pag-ibsan ng kahirapan ng kanyang pamilya. At pagkaraan, noong domestic helper na siya'y huhulaan sa bus ride ni Ester, makakaibigan ni Nelly, magagahasa ng amo, at mamamatay. Maliwanag ang "tapos na" na naibigay na hula ni Ester ay pag-aanunsiyo rin ng teksto na fixed o markado na ang kapalaran ni Vicky para sa malagim na katapusan. Hindi siya natulungan ni Nelly, na naging abala sa sarili niyang mundo, sa sarili niyang nosyon ng paglalakbay. Pagkaraan ng pangyayari, mga kapwa Pinoy rin ang mag-aayos ng pag-uwi ng bangkay at pagtatakda kung aling bersiyon ng kamatayan ang sasabihin sa kaanak. Dito na talaga ako natuwa sa teksto. Ipinakita nito ang fictive at fictionalizing impulse ng mga domestic bodies na ito pagdating sa pagproproteksyon ng diwa kung bakit sila nasa Italya at wala sa Pilipinas: sila ang tanging inaasahan ng mga pamilya, sila ang huwaran sa paggawa, at hindi nila aangkinin ang katotohanan dahil ayaw nilang masira ang illusyon. Kaya't si Vicky ay ipinalabas na namatay sa car accident. At hindi rin kinalimutan na sa San Isidro, si Vicky hindi si Vicky, kundi si Bising.

Sa Pasakalye, lulan ng van ang mga katawan/mga tauhan na may kanya kanyang pagsisino. Nais kong ipakita na habang binabaybay ng sasakyan ang highway at nadaraanan nito ang
“tila milya milyang niyugan at parang, bukirin at tumpok tumpok ng mga kubo, mga pampublikong eskuwelahang nabakante dala ng bakasyon, mga limot na bayaning pinuluputan ng baging, mga simbahang matitikas ang tindig” linalabusaw ng kilos ng sasakyan ang mga tanawin, pero kasabay nito, pinalilinaw na kahit “sari-saring idyllikong tanawin na ang kanilang nalampasan” ang mga katawan/mga tauha'y patuloy sa pag-eexist at pagpasok sa walang humpay nilang mga "defining moments".

Heto ang listahan:

Antonio – malakas humilik, hindi nagtotoothbrush, ginigiik ang ngipin kapag tulog, nagslesleepwalk at sleeptalk
-- mabilis na mabilis kumain na akala mo sundalo, binubudburan ng suka at sili ang bawat subo, malakas kumain ng kanin, madalas magmidnight snack lalo na kapag stressed, minsan, maglalagay lang ng hilaw na itlog sa ibabaw ng kanin, na ikinapipikon ng asawa dahil sumasakit ang tiyan pagkatapos. napagtiyatiyagaan ang sunog na luto ng asawa.
-- umiinom para mag-unwind, para magkalakas loob na magsabi ng totoo (subtitle: mang-away)drinks with buddies and close relatives, sometimes alone, para makatulog
-- level of discomfort: ayaw na ayaw niyang pumunta sa mga pormal na lugar kagaya ng mga hotel, hindi kumportable sa pagsusuot ng maayos na damit, hindi mahilig manood ng play, film, o anumang art event dahil mababa ang tingin niya sa mga artists na karaniwa’y tinuturing niyang pretensiyoso.
-- “ang driver ng pamilya, ang FPJ ng barkada, ang maaasahan”
-- drives almost 60% of his life, spends a lot of time on the road. Secret wish – to get away from it all
-- pivotal character na puwedeng gamitin para makita ang ugali – si Vito, ang kasamahan niya sa Dubai na dati niyang kaaway pero naging kaibigan niya; si Glenda, ang dati niyang asawa; si Serge, ang kapatid niya na mas successful sa kanya

Defining Moment: Kausap niya si Serge sa cellphone, nasa aircon shop siya at pinapaayos niya ang Ford ng kapatid. Nagtatanong siya sa text kung kailan sila pupunta ng Duty Free. Hindi sumasagot si Serge. Tatawagan niya ang kapatid, walang balak na manumbat, pero they end up fighting.
OR
Pauwi na siya sa Pilipinas, at nasa airport na siya ng UAE. May madaraanan siyang inspektor. Babae at lalaking guwardiya, na mag-iinspeksiyon ng bagahe. Magtataka ang babae kung bakit ang dami niyang bitbit pauwi at ang gulo gulo ng kanyang bag. Sasabihin niya, "I just want to go home, my father just died..." A look of sympathy will pass between the local female guard and Antonio. Lalayo sandali 'yung lalaking guwardiya. Bubulong ang babae kay Antonio, "you pass..." Effusive thanks.

Jo – naglalaway sa unan, kayang matulog sa pagitan ng mga masisikip na espasyo, gumigising tuwing madaling araw para magsulat (kapag determinado) o para magbasa (kapag depressed) o para maglaro ng solitaryo (kapag may iniisip).
-- mahilig sa patatas at Coke kaya ututin, very healthy appetite, mas gusto niyang nagkakamay, has insecurity eating at fancy restaurants because she is intimidated by all the silverware, naoobvious din na hindi siya mayaman dahil sa kanyang table manners, sa kabila nito gusto niyang makita siya na urbanisada, dahil madalas ring matagpuan sa mga coffeeshop kasama ang mga kaibigang bading
-- allergic sa alcohol at iniiwasang uminom dahil hinihimatay siya
-- level of discomfort: ayaw na ayaw dumalo sa gathering ng pamilya nina Antonio, lalo na kapag kasama si Serge dahil sa tingin niya, binebeybi ng pamilya si Antonio; ayaw na ayaw rin niyang nagpupunta sa mga PTA meetings dahil makakasalubong niya ang mga high and mighty mothers -- “ang writer, ang ma-angst na artist, ang tita kong tulog nang tulog, ang prinsesa”
-- thinks and daydreams a lot, cannot focus, spends a lot of time arranging her things and looking for lost items, accusatory. Secret wish – to be single again and have her own room and spend her own money
-- pivotal character na puwedeng gamitin para makita ang ugali – si Emilia, ang nanay niyang dating accountant na naging housewife at pirmeng may problema sa mga kapatid ni Jo; si Froilan, ang ex niyang bading; si Karina, ang book publisher na lagi niyang pinapangakuan, si Mr.Payawal, ang dekano, ang multo ng tatay niyang hindi niya makasundo.

Defining Moment: Pinag-uusapan ng dekano at ng immediate boss niya ang request niya for an extension, naaawa ang boss niya pero firm ang dekano na hindi na siya dapat pagbigyan, tatawagin siya sa loob at sasabihing hindi aprubado ang kanyang request for leave, pigil na pigil ang kanyang galit, pag-uwi sa bahay, masusunog niya ang niluluto, mabubulyawan si Hero at aawayin si Antonio. Later, kapag nahimasmasan na, magsosorry sa anak at asawa.

Wanda – uses many pillows to elevate her back because she does not want to hear her own self snoring, reads her favorite paperback romance novel before sleeping or does a few crosswords, sleeps at 7 pm and wakes up at 4 am.
-- loves buro and inihaw na isda, likes to eat alone watching Heidi
-- hates her father’s drinking one or two beers on the sly, cannot stand alcohol
-- level of discomfort: hates going to the movies, hindi matagalan ang mga pelikulang “nakakaawa” ang tauhan; hates going to the airport dahil nalulungkot lang siya pagkatapos pero ayaw niyang ipakitang nalulungkot siya.
-- “ang dakilang ina, ang martir, ang babaeng gagawin ang lahat para sa mga anak”
-- daydreams a lot, esp. about her most ardent suitor, and ends up feeling guilty, so she cleans the entire house
-- pivotal character: si Gonzalo, ang pinaka-close niyang kapatid na laging nagbabail out sa kanya; si Tess, ang best friend niya sa bangko na “pumayag” sa pagdispalko niya ng pera; ang Mamang, na idol niya

Defining Moment: Kausap ang credit collector at maiinis dahil nagbabayad naman siya at magiging resentful siya sa asawa niyang hindi nagpapadala ng remittance on time; maninigarilyo at papatayin ang yosi kapag kaharap ang anak na si Alexi
OR
Kausap niya ang presidente ng assosasyon ng subdibisyon, at itinatanong niya kung kailan ibig ni Wanda na dalhin ang santo intierro sa kanyang bahay.
OR
Pinapaliguan niya ang aso at maalala niya noong dinala siya sa presinto, kinulong nang dahil sa estafa, bunga na rin ng biglang paglaho ng financial support sa asawang OFW, binisita ni Antonio, at naiyak silang magkapatid sa pagkakita ng isa't isa.

Paquito – uses only one pillow (should be new, the cover should be fresh out of the sun), hogs the blankets, prefers to sleep alone in the bed because nanununtok sa katabi
-- can be picky about the food he eats, loves smoked turkey slices and green grapes, mahirap paligayahin sa luto dahil mas marunong siyang magluto kaysa kay Wanda
-- madaling malasing, likes flavored mineral water
-- level of discomfort: hates coming home to the Philippines and seeing his sons na lumalayo sa kanya taon taon, hates reunions dahil sa palagay niya hindi naman siya loser pero dala ng pangangailangang maging padre de familia hindi niya napursue ang pangarap niyang maging piloto
-- “Bokalites, ang lalaking mahiwaga, ang tatay na nagdidisappear”
-- likes to shop and canvas small items, madalas mahuli ng boss na nakikipagchat, mahilig makipagdate sa mga Filipina nurse
-- pivotal character: si Mitzi, ang kabit niya sa abroad na madalas tumawag sa bahay nila pero hindi kumikibo; si Alexi, na mababa ang tingin sa kanya dahil wala siya bilang ama; ang nanay niyang si Atanasia, si Sandy na kasamahan niya sa abroad at alam ang lahat.

Defining moment: Nanghihingi ng pera ang kabit niya. He makes up an elaborate lie, which Wanda believes hook, line and sinker.

Alexi – used to be a bedwetter, and can sometimes accidentally leak, lalo na kung stressed siya, malikot matulog, very late kung makatulog because he spends a lot of time watching dvds
-- hates the smell of bagoong, patis. Cannot stand eating vegetables. Loves hotdogs and canned sardines.
-- drinks with his barkada lalo na kung masama ang loob, naglalabas ng hinanakit
-- level of discomfort: hates parties with maarte girls, hates old people, hates small talk esp. with well meaning teachers
-- “ang batang sensitibo, ang artist, ang problem child, ang punkista”
-- likes to shoplift, vandalize, rip songs. Nalulugod kapag may nasasaksihang disaster, accident o anumang “malas”, kasi sa tingin niya vinvindicate ng mga occurences na iyon na walang Diyos.
-- pivotal character: ang guidance counsellor na bading na very concerned kay Alexi, ang highschool teacher niya sa Creative Writing na bilib kay Alexi sa mga tula nito, si Carol, ang babaeng matagal na niyang gustong ligawan pero hindi niya malapit lapitan

Defining moment: Sees his father meeting his lover. (Gusto ko swak din ‘yung meeting place, gas station restaurant sa North Expressway, breakfast sa Jollibee o KFC)

Dave – ayaw nang tumabi sa mama niya, mas gusto niyang may sarili siyang kama, can only sleep kung katabi niya ang banana pillow niya
-- very appreciative of food, can eat anything, kahit na burong talangka
-- secretly wants to lose weight dramatically, kaya umiinom ng diet pills
-- level of discomfort: sensitive about fat jokes, cries kapag nasosobrahan na sa biro; hates it when Wanda reads his diary
-- “ang batang walang kaaway, dakilang kapatid”
-- lies occasionally kung bakit siya late umuuwi kasi nagpupunta siya sa zoo o anumang pasyalan ng pamilya
-- pivotal character: ang matandang bading na mag-aaya sa kanya ng oral sex, si Mrs. Crisologo, ang adviser na nakapansin ng weight problem ni Dave; si Konrad, ang best friend niyang kapitbahay

Defining moment: Sa sinehan, hinaharass ng matandang bading, bibigay, magtatabi sila sa loob ng sinehan, diring diri siya sa sarili pagkatapos

Hero – prefers to sleep beside his mother, very malambing, nakangiti pa rin kahit natutulog
-- loves soya, iced tea, anything with chicken, chocolate, medyo matakaw at may tendency na hindi magtira para sa iba
-- can do a mean impersonation of his father when drunk
-- level of discomfort: heights
-- “ang batang matabil, the great impersonator”
-- kapag nagagalit, linulukot ang sariling litrato
-- pivotal character: ang kababata niyang si Jed na unang nagsabing bastardo siya, si Fr. George, na natutuwa sa kanyang pamamaraan ng kumpisal, si Han, ang art teacher niya na bilib sa mga drowing niya

Defining moment: May sinulat na tungkol sa pamilya, ididiscuss ng teacher sa mga magulang sa PTC, at tiyempong nasa library siya. Bigla siyang tatakbo patungo sa playground, makikipaglaro na parang wala lang.

Papang – sleeps on a very narrow, spartan bed, prays the rosary, looks at the calendar, checks out the month kung sino sa mga kamag-anak niya ang may birthday o annibersaryo para pag nagising siya kinabukasan, maipagpapamisa niya. Can sometimes fall asleep watching tv and has to be escorted to bed.
-- dahil matanda na mahirap hulihin ang gusto sa pagkain, pero mas gusto niya ang simpleng laga kaysa sa mga fancy na lutuin, mahilig bumili ng alimasag, prutas, gulay para sa pamilya, siya ang namamalengke lalo na kung nakuha niya ang pensiyon niya.
-- umiinom paminsan para makalimutan ang problema, sa tindahan ni Manong, na kakutsaba niya, tagapagtago ng mga bote ng beer
-- level of discomfort: nosy doctors who recommend many treatments, loud music in malls, watching war movies
-- “ang beterano, ang John Wayne ng Pinasling”
-- secretly wishes na payagan na siya ng kanyang mga anak na makapag-asawa muli
-- pivotal character: si Farah, ang alcoholic na naging nurse niya; si Manong, na confidante niya, si Mercedes, na nag-alaga sa kanya, si Manang Belen, na nag-asikaso ng papeles niya.

Defining moment: ang pagtulong niya sa maglola na nakisukob sa bahay nina Wanda. As proof of her utang na loob, sasabihin ng lola kay Papang na puwede niyang ampunin ang apo at ito na ang mag-aalaga. He would refuse the old woman, at on that very afternoon, bibigyan niya ng malaki-laking halaga para makatulong. Galit na galit si Wanda sa kanya pagkatapos.

Sa draft na ito, importanteng hindi pakawalan ang punto kung bakit linalahad/sinasalansan ang lahat ng mga defining moments na ito, at iyon ay para ihanda ang mambabasa sa kumpruntasyon. (Itutuloy...)

Unang Labas sa Telebisyon

2008-02-19T04:33:00.000-08:00

Inakala kong napakagandang imbensiyon ng cellphone. Ito ang bukodtanging gadget na makatutulong sa iyo na hanapin ang isang nilalang mula sa angaw angaw na mga tao, parang pagsusuyod sa karayom sa dayami. Sa kasamaang palad, ang gadget rin palang ito'y para ring kuliling na nakasabit sa alagang hayop. Nababatid ng may-ari kung nasaan si Muning. Ibig ko sanang lumikha ng pader sa ibang tao gamit ang aking cellphone. At inakala ko ngang ito ang sagot sa pinakaasam na privacy. Kaso, kahit ibilin mo sa ibang mga kaibigan na huwag na huwag ibibigay sa ibang tao ang iyong number, makakalagos at makakalagos sila sa iyong balwarte ng pagbubukod.

Karaniwang umaga lamang kanina, Pebrero 20. Nawala na ang halumigmig ng mga umaga noong Nobyembre hanggang Enero, unti-unti nang nagiging maalinsangan.

Kahit hindi ko iset ang alarm ng orasan, kusang nagigising ang aking katawan na akala mo'y nakarinig ng sipol. Kung hindi makabangon ng alas tres ng umaga para makapagsulat, babangon ng alas sais y medya. Nakapagpainit na ng tubig at nakapagsaing si Des, nainit na rin niya ang hapunan para gawing agahan.

Kakatukin ko na sana ang silid ng aking anak, pero lumabas na rin ito ng kusa, pabiling biling ang mga daliri sa sinturera ng boxer shorts, palatandaang iihi muna. Sapagkat natantiya ko na ang ugali ng anak kong parang kaning nag-iinin pa sa kaldero sa paggamit ng banyo, tumungo na ako sa isa pang banyo para doon na maligo't maghanda. Nakabihis na ako pero kaliligo pa lang ng bata. Naikukumpara ko tuloy ang liksi ng aming mga kilos noon, noong hinahatid pa kami sa eskuwela, dahil ilang beses na naming natutunan na kapag hindi ka pa nakasakay sa kotse ng eksaktong alas-siyete, iiwanan ka. Kesehodang hindi ka pa nagsusuklay o may bula pa ng toothpaste ang nguso mo. Ngayong ako naman ang namamahala ng pagbibihis ng aking anak, hindi ko mapigilang maalala ang mga umagang disiplinado ang kilos sa tikatik ng oras. Wala talagang pakialam ang anak ko kung otso minutos na lang o otsenta minutos pa. Parehas lang ang oras -- maaga pa.

Binulyawan ko na ang bata, na kahit si Bert napatalon sa timbre ng boses ko. "Kailangan mo pa ba'ng gawin 'yan?"
Bakas sa likod ng aking asawa ang isang liwanag na galing sa mga tagapagtanggol. "Oo. Kasi, walang gagawa."
Noon, nasusuklam ako sa ratsada ng mga paalala na magmadali. Iba pala talaga kapag alam kong kasing kritikal ng pagpatak ng bawat segundo ang paghulas ng isang binitiwang pangako, ang pamamaalam ng isang opportunidad.

Ito ang eksaktong tumakbo sa isip ko noong tinitingala ko na ang mga baging ng punong balete na nasa loob ng Fernwood gardens, ang television studio na aking pinuntahan. Lumilipad talaga ang oras, kagaya ng pangangapal ng kalyo, kagaya ng paghaba mismo ng hibla ng mga baging ng mga punong nasa hardin na iyon. May kurbadong kisame ang espasyo, nakakapagpaala sa isang gymnasium, na may hardin sa loob, may pond na pinaglalanguyan ng iba't ibang kulay ng mga koi. "Aba, may totoong swan pa! At ang gaganda ng mga halaman..." iyon ang aking sinabi sa aking kaibigang si Dinah Roma, na katulad ko ri'y maiinterview sa araw na iyon.

Ngumingiti lang si Dinah, marahil ay natatawa sa aking tuwa sa mga halaman. Dala niya ang kopya ng kanyang aklat ng mga bagong tula, nakapagdala rin siya ng cd, at biodata. E ako? Doon ko lang namalayan na kuwarenta'y uno anyos na ako pero parang elementary student pa rin na nakalimutang magdala ng artpaper o glue, pati ang baon ay naiwan sa schoolbus. Hindi na lang ako nagpahalata ng aking pagkatigatig, at sinulat ko na lang sa papel ang ilang detalye ng aking biodata. Masuwerte ako't matalas ang natapat na host sa akin, si Izza. Nagawa niyang imaneho ang pag-uusap namin sa lebel na magiging kumportable ako sa aking sinasabi, parang pakiramdam ng paghaplos sa paboritong upuan o unan.

Kusa ring lumulubog sa hulmahan ang lahat ng impormasyon ukol sa aking pagsusulat -- na ako'y nagtuturo, na naranasan ko nang maging delegado sa mga kumperensya, na heto ang aking mga premyo, at ito ang aking libro. Pero para akong palaka na nagpapalaki ng sarili sa paglilista ng aking mga nagawa. Klaro, sa mukha ng television host na kumakausap sa akin, na pagkaraan ng interbyung iyon ay baka hindi na niya ako maalala dahil sino ba ako? Kaya kahit papurihan niya ng, "that was brilliant, bravo!" ang mga binasa ko, tila napakalaking puwang pa rin ang namamagitan. Una, hindi niya naman naunawaan ang wika. Kabayaran marahil ng kanyang naging pagpapalaki. Kutis pa lang niya, alam mong ni hindi siya nagprito ng kahit isang piraso ng daing sa buong buhay niya. Naiinggit ako sa puting kinang ng kanyang mga ngipin, at bahagya akong nalungkot sa mga -- nakakatawa -- nalimas kong mga bagang, sanhi ng panganganak, sanhi ng pagtanda. Kasing liit ko ang ngiping bulok na hinugot na iyon.

Siniguro ko na banggitin sa interbyu na iyon ang pangalan ng lahat ng nagturo sa akin ng mga leksiyon sa panulat -- kay Villanueva, kay Almario, kay Tinio, at kahit sa pahapyaw, sa aking ama. Ngayong rinerebyu ko sa aking diwa ang aking mga napasalamatan, nagtataka ako kung saan napunta ang leksiyon na lagi kong binibigay tungkol sa pagkakapantay pantay na turing para sa mga babae't lalaki. Muli, nakalimutan ko na naman ang aking ina, na nagtiyaga sa aming pagpapalaki. Nakalimutan ko ang aking lola, na nagturo sa akin na hindi kasuklaman ang pagiging mapagmahal sa sarili. Nakalimutan ko sina Rosario Cruz-Lucero, Joi Barrios, Lilia Quindoza-Santiago, Benilda Santos, Rose Torres-Yu, at si Cristina Pantoja-Hidalgo. Pasintabi sa mga nagturo sa akin ng kaliwanagan, mula sa mga kahanga-hangang mga babaeng ito.
Sa huli, hindi ko rin alam kung nagkasaysay ba ang maiksi kong tv appearance. Masaya ang karanasan. Kahit pa sabihing token gesture lamang iyon ng isang network ng gobyerno. Kahit pa sabihing hindi naman ako ang pinakatampok, ang pinakamagaling na makatang babae. Masuwerte. Ako. Sa pagkakataong. Ibinigay. Pinuputol putol ko ito na parang pagtitipid ng isang minatamis na ibig ko pang malasahan ng dahan dahan.

At ano raw ang maipapayo ko sa mga kabataang ibig magsulat? Muli, lumabas ang mga sagot na parang mga handang monoblock chairs sa isang bertdey party. Ang maniwala sa sariling kakayahan. Ang magpatuloy. Ang magbasa. (At nakalimutan ko -- ang makinig, ang magmasid, ang makisangkot. Parang asiwang sabihin 'yung huli, parang masyado akong nagpipilit na mukhang kritikal.)

Pagkaraan ng interbyu, uwi sa bahay, turo. "Baka naman po maari kayong magrekomenda ng iba pang mga makata?" tanong ng batambatang producer. "Aba'y dapat lang, para makilala rin naman nila ang iba pa," sabi ko. Naniniwala ako na maganda ang hangarin ng programa. Kahit na bumabangga ang pagkakataon sa pagbulwak rin ng mga sunod sunod na eskandalo. Kailangan pa rin talaga ng mga mas mahahabang exposure sa kultura't sining. Malaki sana ang magagawa ng bilyong pisong komisyon (daw) ng isang taong gobyerno kung inilagak na lamang sana sa edukasyon, o sa sining. Sana, maabutan ko pa ang panahong binabasa nga talaga ako, binabasa nga talaga kami. Samantala, umaandar lang muna ang pangarap na ito sa mental na pagbabalanse ng sarili gamit ng internal na monologo: Pagkaraan ng turo, uwi. Matutulog. Maramot na ipagtatanggol ang oras na matulog, kahit isang oras lamang.

Isang oras para pagmunihan ang kahulugan ng espasyong iyon, at ang saysay ng pagtungo ko roon -- sa gymnasium na hardin na may kongkretong sapa, may sisne at koi. Pinauupahang espasyo sa mga maiiksing kumustahan. Hindi ko na hinintay ang interview segment ng isang babaeng nasa kongreso. Dumating siya, may kinse o dalawampung minutos siyang nahuli, nakasemi formal na asul na damit, parang dadalo sa prom. Magiliw siyang kumaway at ngumiti. Napakagat rin ako sa rahas ng aking pagbabasa sa kanyang identidad. Baka ako'y binasa naman niya bilang tindera ng tinapa na naligo lang ng kaunti.

Tunay, hindi mo masasabi ang patutunghan ng mga daliring itong tumitipa sa keyboard ngayon. Hindi neutral ang ikinikilos ng kamay. Sana -- naging maayos, naging makatuwiran ang paggamit ko ng mga kamay, ng utak, ng sensibilidad.

Psychosomatic

2008-02-16T11:49:00.000-08:00

Hinihika na naman ako. Hindi na naman ako makahinga, makatulog. Uminom na ako ng gamot. Lumuwag na ang paghinga ngunit nanginginig naman ang aking mga daliri. Naluluha ang mga mata ko. At hindi na nawala ang sipon. Dati, noong hindi pa ako nakakagamit ng nebulizer, ang hika ang kasama ko sa puyat. Bigla kong naalala kanina, noong pinahiga ako ni Bert sa kanyang tiyan, kung paano ba 'yung ginagawa ko sa tuwing inaatake ako ng hika noong bata pa ako. Natatandaan kong gising na gising ako, sumuko na sa pagtulog na nakaupo, nakatihaya, nakapamaluktot, akala mo'y asong naimpatso. Samantala, habang lumuluwa na ang aking mga mata sa pagod, tulog na tulog silang lahat. May lagusan ang bahay sa Project 6, 'yung partisyon kung saan kami nakatira. Derecho ang lagusang iyon sa kumedor ng bahay ng lola ko. Sisilip ako doon sa ref niyang malaki. Kakatwa, nahihimasmasan ako sa lamig ng ref. Walang kalaman laman na pagkain. Puro mga botelya ng tubig. Minsan, nakatsamba ako sa isang botelyang may laman na Sprite. Lem-o-lime pa yata ang tawag nila doon, sa panahong ang orange soda ay may real pulp bits pa. Grabe, ang saya ko sa pagkakatagpo ng isang botelyang mukhang tubig pero soda pala. May tumba tumba ang lola ko na nakapuwesto sa sala. Doon ako umuupo. Doon na ako makakatulog. May isa pa akong biglang naalala. Minsan, sinubukan kong maglayas. Wala lang. Ang tagal tagal kong nasa loob ng banyo, hindi ako gumagalaw. Tinitingnan ko kung hahanapin ba ako. E hindi. Noong mag-aalas dose na, lumabas ako ng bahay. Talagang pasakay na ako ng jeep. Bigla akong natakot. Bumalik ako. Naglayas ako nang walang nakapansin. Nakakatawa. Noong nagbibisikleta naman akong muli, nahagip ko 'yung eksaktong damdamin ng paglalayas na walang nakakapansin. Sinubukan kong magbike ng alas tres, alas kuwatro ng umaga. Actually, nakakatakot pala ang pag-iisang iyon. Nasa kanto na ako ng isa sa pinaka-dinadaan daanan na sangandaan -- 'yung sa hugpungan ng Molave, Engineering. Nakatuwaan kong umikot ikot doon na akala mo may cloverleaf. Kalaunan, nagsawa ako. Bigla rin akong kinabahan. Parang naalala ko 'yung desolate atmosphere sa pelikulang Vanilla Sky. Noong nananaginip si Tom Cruise na nagmamaneho siya sa New York city, at ang liwa-liwanag ng paligid, pero ang tahi-tahimik at walang katao tao.

Hindi ko na inulit 'yung adventure na 'yun. Dahil noong sinubukan ko rin ulit na magbike, kamuntik na akong tumilapon. Nangyari ito noong 2005 siguro, sa may sulok ng Admin, malapit sa CMC, at katapat ng Music. Galit na galit 'yung cyclist na kamuntik kong mabangga- head on collision na talaga kung sakali. "E putek, you're in wrong lane," sabi niya. "E gago ka pala e," sagot ko. At tumalilis na ako sa ibang direksiyon. Hindi ko na nakita 'yung cyclist, at hindi ko na rin siya mamukhaan, kasi pare-parehas ang itsura't build ng mga cyclist na umiikot sa oval. Para silang mga uwang na nakabisikleta. Mga uwang na matapos magbisikleta'y tatambay sa kiosk at maninigarilyo. Naweweirduhan nga ako sa gawi nilang iyon. Bakit pa sila nag-abalang magbisikleta kung pagkatapos lang ng lahat ay magyoyosi lang? Siguro, patuloy pa rin sa ehersisyo ang cyclist na iyon tuwing umaga, pero ako, nawalan na ako ng gana, kinabahan sa sarili kong death wish sa pagbibisikleta.

II.

Nawalan si Bert ng toolbox. Dati, nasa isang kuwarto lang iyon. Katabi ng emergency light. Dahil nga ang bahay namin ay pinagsanib na talyer at library, inakala kong naroon lang iyon sa sulok na iyon dahil -- toolbox lang -- kagaya ng mga libro -- andiyan lang. Isang araw, hinalughog na ni Bert ang mga gamit niya. Hanap siya ng hanap, binulabog niya ang kapatid niyang si Des, tumawag rin kay Ex sa Marikina, nagbabakasakaling ipinatago niya ang toolbox doon. E wala. Tapos, naalala niya na kung kailan niya huling ginamit ang toolbox na iyon. Noong ipinadala ni Nick ang mga ibang tools galing Amerika. Sa sobra niyang tuwa noong araw na iyon -- Disyembre 23 iyon ng 2007 -- baka raw naipamigay niya ang laman ng toolbox. So tiningnan niya sa bago niyang kahon. Naroon nga ang ilang gamit, pero maraming nawala.

Kung mahalaga sa akin ang bawat libro dito sa bahay, mahalaga para kay Bert ang tools niya. Noong makabalik siya galing ng Dubai, ipinagmayabang niya sa akin ang mga naipundar niyang mga tools. Akala mo ako, noong galing sa mga biyahe, ipinagmamayabang ang mga naipamiling mga libro. 'Yung pakiramdam kasi noon, parang galak na galak ka na kahit munti lang iyong bagay na naiuwi at kahit na wala ka namang pera'y may nabili ka rin naman ng para sa iyo.

III.

Ang dumi ngayon ng bahay, kung baga sa tao, hilamos suklay na lang ang hitsura, hindi na nakapaliligo. Hindi na muna niya pinapupunta sa bahay si Aling Gondina. Ibig niya munang maresolba kung saan ba niya nailagay ang mga tools bago siya magbintang. Dito na kami nagkakaiba ng malaki ni Bert. Ako automatiko na nagiging prangka sa ibang bagay pero pagdating sa pagtatanong ng deretso kung nasaan na ba ang gamit na nawawaglit, napipikon ako dahil nakakaramdam ako ng guilt, na para bang ako pa ang kumuha. Pero paulit ulit na rin na napapatunayan na may kinukuha, "hinihiram". Kung minsan, kapag sinusuwerte na tamaan ng konsyensya, binabalik. Pero kapag tinamaan ng toyo, sinisira. Kapag na-amnesia, wala nang solian, akala mo linulon ng limbo. At dito na rin ako humahanga sa disposisyon ni Bert. Hindi niya pinagkakait ang benepisyo ng pagdududa. Tingnan muna kung naririyan, bago mamintang. Palibhasa'y lumaki ako sa bahay na para hindi mo matikman ang hagupit ng bintang, walang bagay kang maaring galawin nang hindi nagpapaalam, walang bagay na maaring gamitin na hindi sa iyo. Kahit na ano pa iyon, lalong lalo na ang mga bagay na nakapatong sa mesa, lalong lalo na ang mga bagay na pribado.

Sa isang programa sa tv kanina, ipinakita ang isang social experiment na isinagawa sa mga karaniwang tao. Tipong may maglalaglag ng pera sa kalsada, o mag-iiwan ng cellphone sa tricycle na sinasadya. Doon na nakita ang performance ng tao sa pagsusulit. Ang daming bumagsak. 'Yung aleng nagwawalis ng kalsada, nang makita ang balumbon ng limang daan, agad itong inapakan, at saka pinatungan ng bag. 'Yung tricycle driver na nakakita ng cellphone na "nakalimutan" nagmaang-maangan sa pasaherong hinahanap ang nawaglit. 'Yung bantay sa botika huling huling binubuksan ang kaha ng perang naiwan sa ibabaw ng counter. Tinotoo ng bawat isa sa kanila ang kasabihang finder's keepers. Nakalma nila ang mga sarili na hindi naman nila kinukuha ang hindi nila talaga pag-aari, dahil napulot lang naman nila ito. Sa parehas na palabas, ipinakita rin na may mga nakapasa. Binabalik ang pera, ang cellphone, ang kaha. Napaisip ako sa kahulugan ng resulta ng social experiment na iyon. Ang sabi ng programa, hindi naman daw intensiyon ng experimento na ipakita kung sino ang mga marurupok o salat sa buhay. Dahil ang pinili nilang pag-experimentuhan ay ang karaniwang tao, ang C-D class ang nakasalang sa kanilang petri dish. Pero what if isasagawa ang parehas na experimento sa mga iniikutan ng mga mayayaman o may kaya? Halimbawa, mag-iiwan ka ng balumbon ng limang daan sa CR ng gym, cellphone sa mesa ng isang bar, o laptop sa isang internet cafe gaya ng Starbucks. Sisikwatin rin kaya ito? Makakakita ka kaya ng isang pasosy na nagygym, 'yung tipong ang linis ng skin tone sa kakaspa, na tatakpan ng gym bag ang balumbon ng pera? O isang tsinito na pasimpleng kukunin ang cellphone sa counter at ibubulsa? Ibabalik pa ba ang apple G4 ng isang guwapong boylet na cono ang dating?

Siguro oo, siguro hindi. Pero napaisip lang rin talaga ako sa piniling base ng experiment, na kahit hindi siguro intensiyon na paratangan na mga mahihina ang mga mahihirap ay naipapakita pa rin itong "ugaling" ito. Bakit, hindi ba nagkakaroon ng mga insidente ng white collar crime dito sa Pilipinas? Gaya na nga ng ipinapakitang mga expose ng mga iba't ibang tao, na ang latest ay 'yung kay Lozada, nasa taas ang sulak ng amoy ng kabulukan. Kumbaga sa bahay, madaling pagbintangan ang mga katulong dahil alam mong halos gumapang sila sa pagtawid nila sa buhay sa araw araw, pero paano kung ang mga amo pala ang experto na sa laro ng padding ng mga accounts, o sa pakikipagsabwat sa mga deal na bumubukol ang kanilang kasakiman?

Kung mayroon mang matibay na dahilan kung bakit panahon na ring pag-isipan na ng mabuti ang pag-alis sa bayang ito, iyon ay ang pangambang baka ang kalakhan ng mga bata ay ang kamalayang ok lang ang corruption, nasa paligid na naman kasi ito, parang carbon monoxide na binubuga ng sasakyan, o parang vetsin sa pagkain na hindi na maiwasang makain, kahit sa fastfood o sa bahay. Kung endemiko na ang corruption sa buhay natin sa araw-araw, aba, hindi na ako magtataka kung balang araw, sa halip na tukuyin natin ang gene mutation sa kinakain o sa hinihinga'y may bodily symptom na rin ang corruption. Tutubuan kaya ng pigsa ang mga palad na makakati? Luluwa kaya ang mga mata ng mga nasanay sa pagsilip ng mga numero't pagdagdag ng mga zero sa mga resibo? May partikular kayang pagtaba na susulpot na hindi masabing dahil lang sa fastfood cravings kundi dahil sa fastcash cravings?

Hindi ko sinasabing malinis ako sa mga punang ito. Hindi ko rin sinasabi na ibig kong iwan na lang ang Pilipinas. Ito pa rin ang bayan ko, at wala pa akong napuntahang lugar na masasabi kong ibig kong doon na ako, doon na kami. Alam kong makararanas kami ng diskriminasyon sa ibang bansa. Nakita ko na kasi ito mismo, naranasan mismo, na napaka-subtle, halos hindi mo maramdaman, pero magiging malay ka na ikaw pala ay binasa alinsunod sa stereotype. Pero may mga periodical na sumpong ako ng pangangarap na makaalis, kagaya ngayon. Sinimulan ko ang pagmumuni sa hika at dito ako nakarating. Napaisip kasi ako na baka ang mismong kalagayan ngayon ng bayan ang lumilikha ng allergen na nagtutulak ng psychosomatiko kong hika.

Luma't Bagong Balat

2008-02-13T11:17:00.000-08:00

Maraming mga tao na takot sa ahas. Ako mismo, ayaw ko. Pag pinanonood ko ang ahas sa telebisyon, nabibighani ako. Isipin mo ang disenyo ng mga buto, ultimo ang galaw ng bawat masel, habang lumilingkis ito sa sanga ng puno o gumagapang sa buhangin. Pero ang higit na attraksiyon sa akin ng hayop na ito ay ang pagpapalit mismo nito ng balat. Peryodikal itong maghuhunos, at iiwan ang bakas ng luma niyang sarili. Iiwan ng basta, walang lingon-likod, wala nang mg angst. Nang matapos ko na rin ang sinusulat kong manuskrito noong Abril 26, sa ganap na 3:08 ng umaga, hindi ko mailarawan ang lugod at luwalhating naramdaman ko. Alam ko marami pang imperpeksiyon ang teksto. Pero ngayong naipalaot na ito, may sarili na itong buhay. May sarili na rin itong balat na maaring paghunusan.

Ngayon, haharapin ko naman ang introduksiyon. Nawalan na ako ng oras sa ehersisyo. Nawalan na rin ng panahon para asikasuhin ng maigi ang anak. Ngayon, nasa mga lola niya ang bata. Na maganda na rin, para tumibay naman ang kanilang ugnayan nang higit pa. Binasa ko ang Sampaksaan ng mga Nobelistang Pilipino, isang seminar na naganap noong 1969, at linimbag noong 1974. Napakinggan ko ang tinig ng mga matatandang nobelista na kagaya ni Inigo Ed. Regalado, Fausto Galauran at Nieves Baens Del Rosario. Isang nagngangalang Vito Santos ang nagkuwento ng matinding reaksiyon niya sa ginawang paglapastangan ng isang graduate student sa trabaho, at representasyon ni Lope K. Santos. Binasa ko ang sinipi niyang offensibong talata. "...the researcher, after numerous inquiries, found the novelist in a crowded section of Pandacan, living with a woman in a squalid and crummy one-room house behind a small movie house."

Nagbago na nga ang panahon. Hindi na big deal ang ginawang offense ng nasabing mananaliksik. Sa totoo lang, tagisan lang marahil ito ng dalawang nagbabanggaang ideolohiya: ang manunulat bilang tao na nabubuhay sa real-time-space at ang manunulat na buhay sa mga pahina ng teksto, ang paham na tinig na hindi maaaring lapastanganin. Kahit ang obserbasyon ni Baens Del Rosario ukol sa representasyon ng mga bidang babae ay malaki na rin ang ipinagbago. Higit na mapangahas na ang pagbuo ng mga babaeng tauhan sa fiction ngayon, at hindi ko lang basta tinutukoy rito ang eksperimentasyon sa sex. Binabatak na ng mga babae sa teksto ang mga pamantayan ng moralidad, higit na rin nitong iniinterrogate ang mga dating sukatan at parametro ng pagiging babae.

Salamat at may mga paghuhunos rin tayo sa kritikal at malikhaing pamantayan.

2008-02-11T11:50:00.001-08:00

Palapit na ng palapit ang deadline. At hindi ko pa rin alam kung may saysay ba ang lahat ng sinusulat ko. Sa aking tainga ngayon, tumutugtog ang Celtic Dance. Pinatutugtog ko ang mp3 player para hindi ko marinig ang pag-ungot ng aso. Sana, hindi nagising ang bata nang kaninang makabangon ako para tuloy tuloy ang kanyang pahinga. Sana gayundin sina Bert at Des. Inaagaw talaga ng araw-araw na alalahanin ang enerhiya sa pagsusulat, at kung minsan, hindi, madalas, parang ang sarap na lang na sumuko at maging kampante. Inaagaw rin ng mga pangyayari sa Senado ang aking attensiyon sa aking ginagawa. Hindi ko mapigilang mapaisip sa kung saan hahantong ang ginawang paglalantad ni Lozada -- siya ba ay kinidnap o prinotektahan? Kinidnap, ito ang malinaw, ang mas kapani-paniwalang "kuwento". Mukhang napipikon na siya't nagiging emosyonal sa daloy ng imbestigasyon, kaharap niya na mismo ang mga taong kasangkot. Nakakapagod ang paulit ulit na pagtatanong at veripikasyon. Mekanismo ba ito ng panonood ng isang talking heads na telenovela? Epekto ba ito ng walang katapusang mga expose? By product ba ito ng pagtanggi na ng kamalayang sakyan ang napapanood, dala ng paulit ulit na lang na paglalantad, paglalantad, pero wala namang resolusyon? Sa isang aspekto, ang napapanood kong pangyayari ay kahawig ng narrativity na tinatahak ng aking sinusulat.

Deskripsiyon ng tagpo, deskripsiyon ng nakaraan ng tauhan, engkuwentro, pero wala pang pagtutuhog. Paano kung ang paraan ko ng pagkukuwento ay naging dysfunctional na sanhi na rin ng kakulangan ko ng oras para pagtagpiin, kakulangan ng tiyaga para repasuhin ng maayos? Paano kung ang narrativity ng mga expose at kabuuang dysfunctionality ng lipunang kinapapalooban ko'y tumagos na sa aking pagkukuwento, sa lohika't likaw nito?

Totoo rin ang sinabi ng isang kaibigan na nagworkshop ng isa sa mga nasulat kong kabanata. Lubha siyang naging interesado sa kahihinatnan ng kuwento ni Antonio. Natuwa siya sa dayalogo, sa laglag ng mga detalye sa Dubai. Pero noong nasa bandang huli na ng kabanata, sinabi niyang baka nagdurusa ang kuwento sa estilo ng pagkukuwento. Baka kapag kinuwento ito na hindi na stylized ay mas maging mabisa pa. Naaasiwa siya sa estilo kong paglalarawan, paglalarawan, balik sa nakaraan ng tauhan, atbp. Hinihintay niya ang salpukan. Hindi ko na nasabi sa kaibigan ko na ang laki pa ng agwat ng tubig na kailangang malangoy para makarating sa kabilang pampang. Totoong kailangan ng salpukan, at itinatanim iyon, hindi basta basta pinapasak. Sa ngayon, sumisinghap singhap pa rin ako sa gitna ng dagat, malapit na akong mangalay sa kapipisag ng mga binti't mga braso. Unti unti na ring bumibigat ang realisasyon -- nasa labas ang tunay na kuwento, ang buhay ang mas malaking narratibo.

Naiinggit ako sa kondisyon ng iba kong kakontemporaryo. Si Jun Abdon Balde, nakaka-apat na nobela na. Apat! Retired na siya sa kanyang trabaho bilang civil engineer. Pa golf golf, pasulat sulat. Pa attend attend ng booklaunch, exhibit. Lagi niya akong sabayang kinukumusta't inaalaska. Si Jun Cruz Reyes. Na katulad ko ring guro, at magulang. Dati, umuuwi pa ng Bulacan, pero kinakaya ang araw araw na biyahe. Nakakasulat ng tuloy tuloy, nakakapuyat ng tuloy tuloy na hindi naapektuhan ang pagtuturo. Natapos na raw niya ang biograpiya ni Amado V. Hernandez. Gumuguhit muna siya ngayon, at tuloy tuloy rin ito. Si Joi Barrios. Na nasa Boston na, nagtuturo ng mga Philippine literature at Philippine Studies subjects, paluto luto, kuntento na sa routine ng pagiging guro't maybahay. Si Alvin Yapan, na kapapanalo lang ng premyo para sa kanyang indie film, at malamang, masigasig ring nagtatapos ng kanyang nobela, hindi napupurol ang talas, cool pa rin. Gayundin si Egay Samar. Busy sa paggabay sa Heights, nagsusulat, at heto nga't nag-aalok ng publikasyon para sa mga nobelista. At kahit hindi ko siya talaga nakilala ng personal, isinasama ko na rin ang pangalan ni Bob Ong, na taon taon ay may nailalabas na nobela (o sasabihin ng ibang mas teknikal at maselan, novella), at lagi itong binibili't alam ng mga kabataan.

Mismong ang anyo ng nobela ay problematiko na sa panahon ngayon. Kung sumusuong ako sa tinaguriang pribadong kasaysayan ng mga bayan, ang pagmimina pala ng karanasan at pagpapanday niyon para maging kuwento'y saksakan pala ng dami ang hinahanap. Quasi encyclopedic nga. Protean ang anyo -- hindi lang salaysay o sanaysay, puwede kang maglagay ng dayalogo na parang sa dula, ng film script, ng ad, ng newsreel. Kahit nga music sheets. Hindi lang pala ito basta focus, talento. Bisyon! Sinusumpa ko ang naipataw na illusyon na sa tuwing sumusulat ka'y para mong hinuhuli ang pinakamatabang isda ng panitikan, ang Great Filipino Novel. Natatandaan kong may nasulat si Wilfredo Nolledo tungkol dito. (Ang galing ng mamang ito, hanep magkuwento, hindi na ito basta impluwensiya ni Rizal, sumasabog ang panulat niya, parang corncupia, parang kahon ni Pandora.) But then, bakit ko nga ba iniisip ang pamana ng tradisyon ni Rizal. He's tough act to follow. Siya, na awtor ng dalawang nobela (may isang hindi natapos), bayani. Grabe. Anong laban ko sa kanyang reputasyon? Ni wala ako sa kalingkingan ng kabayanihan niya, o ng kabayanihan ng marami pang iba, na hindi kinakailangang may mga pangalan at pinag-aaralan ng mga kabataan sa Sibika o Kasaysayan.

Pero 'yun na nga.

Dala ng iniwang pamana ni Rizal, kailangan ko bang sundan 'yun? Ang mga karakter na hubog sa mga Elias, Ibarra, Simoun, Maria Clara't Sisa? Siyempre hindi na. Na-update na ng mga pangyayari sa kasaysayan ang mga tauhan. Pero bakit namamayagpag pa rin ang mga kuwentong kutsero? (Hindi 'yung basta kasinungalingan ha, pero 'yung bulagsak na kasinungalingan.) Bakit may mga nababasa ka pa ring mga akda na ang sidhi ng damdamin ng tauha'y dinaraan sa pagbabantas, sa exclamation point! o sa ellipsis? Bakit uso pa rin ang mga kuwento ng katatakutan? Bakit bumebenta pa rin ang mga kuwentong may elemento ng mga aswang, tikbalang, duwende? (Exempt sa punang ito si Tony Perez, dahil siya pa lang ang nababasa kong gumagamit ng ganitong elemento na nagagawang ihulagpos ang paksa sa basta katatakutan lang. May ginagawa pa siyang iba -- social commentary (itatanggi niya ito) at psychological realism. Bakit kaya, sa kabila ng tagumpay ni Lualhati Bautista sa paghuhubog ng mga matatapang na tauhang kagaya ni Lea Bustamante'y hindi pa rin namamatay ang mga representasyon ng mga babaeng api, mangmang, at ganda lang ang puhunan? Bakit hindi pa rin binabasa ng karamihan sa mga kabataan ang mga Pilipinong manunulat at sa halip ay tinatangkilik nila ang mga bestselling authors ng ibang bansa? (Must we deny them that choice? Hindi naman. Nalulungkot lang ako na hindi nila kilala ang mga awtor at akdang Pilipino.)

Ang bisyon ni Rizal ay hindi pa rin naaabot, samakatuwid. Sa kabila ng tinatamasa nating "demokrasya" -- na tingnan mo't paulit ulit na hinahamon ang infrastruktura. Kunektado sa malawakang ginhawa ng nakararami ang pagkakaroon mismo ng panahon para magnobela, para makabasa ng nobela, para seryosohin ang sinasabi ng nobela. Nobela, na hango rin sa salitang nouvelle, new. Pero ang kabuuang tingin ng nakararami, lipas, baduy, makaluma.

May mga naging kasabayan akong mga nobelista na mula sa Sweden, Portugal, Netherlands. Si Joost Zwaggerman, ang huling balita'y naging television host. Si Rui Zink ay nakapagsulat na ng 14 nobela, at kasalukuyang bukas ang imbitasyon niyang dalawin ko siya at ang kanyang pamilya sa kanyang summer home sa France. Samantala, si Bengt Ohlsson ay nanalo ng prestigious August prize sa Sweden noong 2004, at bukod sa anim na nobela'y may mga dula rin siyang naitanghal. Hinihintay ni Bengt ang salin ko ng Makinilya. Nagawa na ito ni Marne Kilates. Pero kabado ako na hindi niya magugustuhan. Baka hindi rin makapasa sa pamantayan nila. Ewan. Kaya hindi ko pa pinapadala kahit natapos na ang salin.

Parang nobela na rin itong angas na ito.

2008-02-06T09:13:00.000-08:00

Noong nabubuhay pa ako, lagi na lang akong may allergy sa kung ano ano. Hipon, pakpak ng ipis, balahibo ng aso, pollen ng bulaklak, sigarilyo. Dahil hikain ako, marami ang ipinagbawal. Gustong gusto ko mang mag-alaga ng mga pusa, hindi maaari. Ibig ko mang tumakbo nang tumakbo sa mga parang, makipagsabayan sa haragan ng aking mga kapatid, ay hindi pupuwede. Para na rin akong nagpasundo sa lalaking naka-itim. Ilang mga gamot na ang ipinasubok para gumaling ang aking kondisyon, mula oregano hanggang buntot ng butiking inihaw, mula hangin ng dagat at maraming pahinga. Nabuhay ako ng marangya, ngunit hindi ako sigurado kung nakatulong nga ba ito sa akin, o sa aking naging pamilya.

Sagana ako sa anumang imported na makakain. Huli na nang malaman ko na ang kinagigiliwan ko palang tsokolate ang puno't dahilan ng paninikip ng aking hininga. Mataas ang katungkulan ng aking ama bilang sundalo sa army. Dahil mayroon siyang medical degree, ang ranggo niya kaagad ay lieutenant. Sagana kami sa imported dahil imported mismo ang tatay kong Puti. Malawak ang aming bahay, laging puno ang aming tukador ng mga pagkain, gayundin ang aming freezer. Kami ang unang nagkaroon ng modernong kusina, ng mga unang modernong kasangkapan na nagpapadali ng gawain. Refrigerator, oven, electric stove, rotisserie. Elegante ang aming mga plato, antigo ang aming mga kubyertos, at lagi kaming may party sa bahay. Walang pahinga ang aming kasambahay sa pagluluto't pagbebake. Nakapaligid sa amin ang mga bodyguard. Tig-isa kaming mga magkapatid. Tungkulin ng mga bodyguard na bantayan kami sa lahat ng oras. Nagdalaga na nga ako sa barracks, sinuyo ng mga kalalakihang ang hinaharana'y mga marcha, isinayaw sa mga mess hall na pinalalamutian ng mga parolang papel. Masaya kapag bakasyon. Umaakyat ang buong pamilya sa Camp John Hay.

Kalaunan, isang sundalo ang napangasawa ko, si James. Isa siyang dentista. Kasalukuyan akong nagpapadental check up nang maisipan niyang ligawan ako. Ngayong naalala ko na ang mga sandaling liniligawan niya ako, natatawa ako sa ideyang napasagot niya ako habang nakanganga't nakahilata sa dental chair.

Tatlo ang aming naging mga anak: sina Anastacia, Frank at Fiona. Sa Murphy, Cubao lumaki ang aking mga anak.

Wala na 'yung bahay namin noon doon. Matagal nang giniba para tayuan ng condominium. Tinutuluyan na ngayon ng mga estudyanteng babae na naka-unipormeng puti, mga magnanars. Giniba na ang karamihan sa mga bahay na tinirhan ng aking mga kaibigan, ng aming mga kapitbahay, mula sa isang panahon. Nahalinhan na ng mga gusali -- naging mga bentahan ng surplus na kompyuter, bakeshop, sentro ng medical transciption, atbp. Nanatili man ang ibang mga institusyon, kagaya ng kapilya doon sa may 12th st., hindi na iyon kagaya ng dati. Noong nakakapasyal na ako, sa katayuan kong ito, tumatambay ako sa kapilyang iyon. Dati-rati, kinaaliwan kong titigan ang bintanang stained glass ng kapilyang iyon tuwing may misa. Mas nakatutok ang attensiyon ko doon kaysa sa tinig ng pari sa misa, dahil sa tama ng araw sa salamin. Ngayon, ni hindi na nasisilayan ng bintanang iyon ang araw, kung saan nakaluhod si Kristo sa hardin bago siya ipinako sa krus. Natatalukbungan na iyon ng rumaragasang anino ng tren, na dumaraan kada kinse minutos.

Kaya ako umalis doon. Nalulungkot ako sa sinapit ng aming bahay. Nalulungkot ako sa sinapit ng aming kalsada. Nakita ko kung paano nila minaso ang mga pader, sinapak ng bolang bakal ang mga bintana, tinabunan ng mga tambak ng simento ang lupa, pinatay ang mga hardin. Lahat ng pinaghirapan kong payabungin ay rinapak na nila't pinudpod, at anumang puno na natira'y matagal nang nakutkot ang mga balat at sanga para maging panggatong, pamatpat ng mga taong naninirahan sa isukwater sa tabi tabi.

Walang pakundangan ang pangangailangan, iyan ang aking nakita. Magmula sa labas ng bahay kung saan nasaksihan ko ang mga maliliit na eksena ng mga krimen at pagkakanulo -- walang pakundangan kung nasisilip ng malaking mata sa itaas ang kahayupan na pinagagawa. Sa mismong tahanan ko'y nakita ko kung paanong naging buwitre ang mga tao, kasama na ang aking mag-anak. Kinaon ng mga nagmamagandang mga kadugo ang mga kung ano anong bagay palibhasa'y pinaglumaan na ang mga tinipon. Agad agad ibinenta ng aking mga anak ang mga muwebles, ang mga appliances. Walang hinagap na magiging mas mahal ang halaga noon pagdating ng araw. Wala silang respeto sa luma, tingin nila'y ito'y bulok. May kinalaman marahil sa walang sinasantong paghuhugot ng ngipin ng asawa ko.

Agad agad nilang pinaghatian ang property. Nagkanya kanyang bili na ng mga gamit. Ang pinaka-praktikal ay si Anastacia. Kaagad itong nagtungo ng Amerika para subukang magturo. Mabilis siyang natanggap, palibhasa'y American citizen ang kanyang nuno. Ngayon, kumikita na siya ng malaki dahil naging school administrator, at may malaki siyang bahay sa Nevada't marami na siyang mga ari-arian. Hindi na siya nakapag-asawa.

Si Frank, linustay kaagad agad ang perang naging parti. Ipinambayad sa mga pinagkakautangan ng sugal. Ibinigay sa isang kumpare ang bulok na raw niyang Impala sa garahe, para hindi na siya kulitin sa utang. Nang magkamalay na siyang ubos na ang kanyang mana, saka niya binulabog ang kanyang mga kapatid. Doon niya kinulit si Fiona at ang kinakasama nitong kolonel. Awa ng Diyos ay galante ang kinakasama ng kanyang kapatid. Binigyan nito ng sapat na pera si Frank para makapaglibang na rin ng isang taon, at nagbuhay don ang sutil, buhos luho mula alak hanggang babae. Pagkaraan ng taong iyon, nang nalimas na ang pera, lumapit itong muli sa boypren ni Fiona. Pagkaraan ng ilang araw, hindi na nakita si Frank.

Noong una, inakala nilang dahil iyon sa mga tinatakbuhan niyang mga utang. May nagsabing baka raw nagtatago lang sa probinsiya, nagpapatakbo ng saklaan. May nagsabing para siyang nakita sa airport, pasakay ng eroplano, hindi paalis na pala sa paliparan. Nakita raw siya sa Hong Kong, hindi, sa Shanghai, nagshashopping. Dumaan ang ilang mga buwan, hanggang sa naging mga taon. Wala pa ring Frank. Sumuko na ang magkapatid na hanapin siya. Pero ako, alam ko kung nasaan siya. Naroon siya sa isang burol sa isa sa mga kurba ng daan patungong Taytay. Hindi na siya natagpuan dahil binuhusan na muna ng langis ang katawan niya bago siya sinilaban ng apoy. Mga tauhan mismo ng colonel ang gumawa noon. Inutos ng amo. Kasalukuyang nagniningas ang kanyang buhok, nang tinahak na ng Pajero ang pasalungat na kurba ng daan pabalik ng Maynila.

Mag-uumaga na ng rineport nila sa colonel na mission accomplished. Si Fiona? Matagal na napatulala sa pool. Ni walang luhang pumatak para sa sinapit ng kapatid.

Ang sabi nila, kapag nakarating ka na sa estadong ito, kung saan para ka na ring usok at para ka na ring amorseko, manhid ka na. Maari ka nang magsuot ng payong na gawa sa tubig, kaya mo nang lubirin ang hangin, ngunit walang makakakita, walang makakapansin. Maaari kang umumit ng mga bagay na maliliit, gaya ng asta ng mga mapaglarong duwende, pero hindi na nila mabasa ang iyong mensahe. Ang sabi nila, wala ka na raw mararamdaman na panghihinayang para sa anumang materyal.

'Yun ang sabi nila. Pero ewan ko, hindi ako naniniwala. Siguro, hindi pa ako kasama sa mga tinatawag nilang namayapa. Dahil nandirito pa ako ngayon, sa bahay ng aking anak na si Fiona, dito sa 11 Chopin st.

II.

Oktubre 15, 1968 nang ikinasal ang aking anak na si Fiona. Isang araw na dapat tumatak sa kanyang kamalayan bilang isa sa pinakamaliligaya. Ngunit dahil ang pinagsasamang mga tao sa ritwal na iyon ay hindi naman talaga nag-iibigan kundi nagkakahiyaan lamang -- nalawayan na raw ang tinapay at dapat nang ubusin ng kumagat -- namahay kapwa sa alaala nina Mitoy at Fiona ang araw na iyon bilang araw ng kanilang sabayang pagpapatiwakal.

Pero sino ba ang makapagsasabi kung ano ang magaganap bukas? Kasama rin ako sa mga nagsaya sa araw na iyon. Pinili ko ng mabuti ang bawat detalye sa kasal ng aking anak. Apple green at orange ang motif. Kaya ang mga abay, orange ang gown, na may peek-a-boo sa dibdib. Pinag-isipan ko ang kantang aawitin. Hiniling kong patugtugin ang Green Grass of Home. At dahil naniniwala ako sa pangitain, sisneng porselana ang aming give away. Pinasadya ko pa, binili mula sa Bulakan. Wala rin silang masasabi sa handa. Bukod sa nabusog ang lahat ng mga bisita -- na tinataya naming aabot lang sa 300 ngunit naging 500 mahigit -- nakapag-uwi pa ang marami sa kanila ng pagkain.

Sumipot ang aking balae, at sinubukan ko namang makipagkuwentuhan. Nagpakita siya sa okasyon na walang pakundangan sa color motif. Nakakulay lupang baro't saya na panahon pa yata ng pagsasagwan sa bangka sa ilog Pasig. Ibig ko ngang itanong: nasaan ang mga bulig at kaeng ng mangga? Pero nagpigil ako. Mabuti pa si Impo na pinilit sundin ang motif, nakasuot ito ng blusang bulaklakin na kulay dalandan. Hindi naman siya amoy niyog noong gabing iyon, salamat naman. Ngumingiti lang si balae sa akin, habang nagkukuwento ako. Ngayon ko lang napapag-isip isip kung bakit siya ngumingiti. Siya'y nagkukuwenta, iniisip kung gaano kalaki ang gastos. Dahil panig niya ang lalaki, nag-alok siyang sila ang sasagot sa kasal. At alam ko na kung saan babagsak iyon. Sa isang simpleng kasal sa munisipyo, uwi ng bahay, simpleng handa. Baka magpakatay pa sila ng kambing. Bago pa nangyari iyon ay tinapik ko na siya ng aking alampay. "Balae, moderno na tayo ngayon, maari na naman nating paghatian, o maari rin naman na ako na ang sumagot. Tutal kami naman ang nakaluluwag -- ngayon." Hindi umiimik ang aking balae, nakangiti lang. Natutunaw na ang yelo sa halo halo niyang ni hindi niya binawasan. Nakahalata ang aking asawang dentista na hindi siya kikibo sa buong resepsiyon. Lumipat na ito ng ibang mesa para makipag-inuman. At ako? Nginitian ko si bale. Nangngitian kami. Hanggang sa malusaw ang yelo, at dakmain na lang ng isang bata ang baso ng aking balae.

III.

Isang gabi, dumating ang anak ko sa bahay namin. Kasama ang dalawa niyang anak. "Ayoko na," ang una niyang sinabi at pagkaraan ay hindi na nagsalita. Talagang kakaiba iyon para sa kanya dahil madalas pa nga akong biruin noon na para ko daw pinakain ng puke ng baboy ang anak kong si Fiona sa kadaldalan nito. Pero wala itong kinuwento. Nagkulong kaagad sa dati niyang silid. Iniwan niya sa salas ang mga maleta nila, pati ang kanyang mga anak. Si Alvin, ni hindi ngumingiti nang linabas ko ang balak kong ibigay sa kanya sa Pasko, gayundin si Rosemary. Nakatulog ang batang babae na nakasalampak sa sahig. Dala marahil ng pagod.

Kinatok ko si Fiona. "Gusto mong kausapin ko si Mitoy?"
"Bakit pa?"
"Ano'ng bakit pa? Asawa mo siya iha."
Isang ngiti. Na maraming isinasalaysay at ikunukuwadro, ngunit pinangangambahan kong basahin, o tunghayan.
"Ano ba'ng nangyari?"
"Mahabang kuwento Ma."

Kalaunan, nalaman ko na rin ang nangyari. Nabunyag kay Mitoy ang kalokohan ng aking anak. Nagkapatawaran sa huling pag-uwi. Ngunit nabisto ni Fiona na kaya pala lumiliit nang lumiliit ang sustento ay dahil sa ipinauubaya ni Mitoy ang remittance sa nanay niya, na siyang nagpapadala kay Fiona ng pera, para raw mabudget, at nang matutunan ng kanyang mga apo na hindi masanay sa luho. Hindi kinumprunta ng aking anak ang aking balae. Nakinig siya, ngumiti, nag-abot pa ng Coke at cake sa dumalaw, ngunit pagkaraan, dumadial na siya ng numero ng nakilala niyang lalaki. Noon ding gabing iyon, matapos ibilin sa katulong ang mga anak, sumama na siya sa lalaking kinalolokohan niya.

Nang malaman ko ang buong pangyayari, naospital ako. Hindi ako makahinga. Pero ngayon, ngayong ligtas na ako sa anumang pakiramdam ng mga makalupang katawan, paulit ulit ko pa ring masasaksihan ang mga balse sa mga kamang pinagsaluhan, iniwanan, binabalikan, tinatalikuran.

2008-02-05T10:14:00.000-08:00

Paano ba humahabi ng kuwento? Saan hinuhugot ng manunulat ang kuwento? Sa personal kong opinyon, kasinungalingan ang susi ng lahat. Humahabi ka ng kuwento mula sa isang kapani-paniwalang kasinungalingan. Habang binubudburan mo ang orihinal na storya ng mga detalyeng naisip mo lang na posible, unti-unting nagkakahugis ang kuwento. Sapagkat sumasalok ako sa balon ng mga kuwento ng mga taong nakapaligid sa akin, kung minsan, nakakapagdalawang isip kung isasalaysay ko pa ba ang mga kuwento nila. Laging may tulak na kung ano na isulat iyon.

Halimbawa, noong una kong marinig ang anekdota ng aking ina tungkol sa kaibigan ng isa kong tiyahin, natuwa ako sa storya at inimbak ko iyon sa aking kamalayan, for future reference. Isang bata naglaro ng posporo. Sinindihan niya. Hinipan. Sinindihan ang isa pa, naitapon niya ang palito, tumama sa kurtina ng bintana, lumiyab nang paunti unti hanggang sa lumaki ang apoy. Pinagmasdan pa ng maigi ng musmos ang apoy bago siya umalis ng kuwarto makaraan. Nasa labas na siya ng bahay nang maalala niyang natutulog ang kanyang lolo sa loob. Tupok na ng apoy ang bahay at hindi nailigtas ang lolo. Natagpuan ang bata, ngunit hindi ito nagsalita kailanman na siya pala ang nagparikit ng apoy. Dahil siya'y musmos, ni hindi sumagi sa isip ng mga tao na baka siya ang salarin. Tumanda na ang batang iyon, higit singkuwenta na, naging propesora ng matematika, ngunit hindi pa rin niya maibunyag ang pangyayari. Naikuwento lamang niya ang anekdota sa pinakamatalik niyang kaibigan, ang tiyahin ko. Ito namang tiyahin ko ang nagkuwento ng anekdota sa aking ina. Dala dala ng bata, na lumaki na't nagkaedad, ang bagahe na napatay niya ang lolo niya, nang hindi niya sinasadya. O hindi nga ba? Iyon rin ang magandang katanungan.

Kinukuwadro ng nagsasalaysay ang kuwento ayon sa mga ispesipikong mga imahe. Sa isasalaysay ko ngayon, magsisimula ako sa imahe ng isang batang lalaki. Si Alvin. Mga apat o limang taong gulang siya. 1973. Usong uso sa telebisyon ang palabas na Batman and Robin. Nakatira ang batang iyon sa family compound na binubuo ng tatlong mga pamilya, mga magkakapatid, na nakikisuno sa bahay ni Nanay, sa Project 6. Paboritong laro ng bata ang pagpapanggap na siya si Robin, at ang isa ko pang pinsan ang Batman. May litrato silang nakapustura sa outfit na ito, kinunan sa katapat na punong kawayan ng bahay sa Project 6, sa isang umaga ng kaarawan ng batang lalaki.

Lilipas ang tatlo, apat na taon. Nag-aaral na sa isang preschool si Alvin malapit sa kapilya. Christmas party. Toka ng bata ang pagdadala ng spaghetti. Mahilig magluto ang kanyang ina, na pangangalanan kong Fiona. Naglalaro ang mga bata, masaya sa habulan, masaya sa pagbubukas ng mga regalo. Nagkukuwentuhan ang mga ina ng mga bata. Kausap ni Fiona ang isa sa kanila, na pinansin niya ang magandang hikaw na pilak. "Para kang totoong gypsy sa suot mo. Ang ganda ganda ng iyong peasant dress, bagay na bagay ang lahat ng accessories."

May nangyayari sa isang tao na uhaw sa papuri, lalo na kung hindi naman siya ubod ng ganda pero may kakayahan na rin siyang mamili ng kung ano ang ibig. Nagiging mapagbigay sila sa pumuri, matulungin sa mga taong iyon na para bang ang papuri'y pinaniniwalaan nilang taos sa puso, kahit na sa totoo lang ay naiinip na si Fiona sa handa at ibig na niyang umuwi, pero wiling wili ang anak niya sa isa na namang charade na siya si Robin at merong kalarong Batman.
"Bigay ito ng aking asawa, padala niya."
"Bakit, saan ba siya?"
"Nasa Saudi. Kung ako sa iyo, hikayatin mo ang iyong mister na magtrabaho doon. Iyon ang lugar na pinupuntahan ngayon ng mga propesyunal para kumita ng malaki laki."

At bumukod na ang dalawang babae sa umpukan ng iba pang mga ina. May hinugot na papel mula sa bag ang babaeng nakapeasant dress na tangerine at brown, isinulat niya roon ang address at telepono ng agency na pinagtratrabahuhan ng asawa niya, para tulungan ang asawa ng babaeng nakahotpants na apple green. Hinalikan ni Fiona ang papel na parang ostiya. Kaagad siyang nagpaalam na sa kausap, tinawag na ang anak, at umuwi na sila.

Bumaba sila sa kanto ng Road 30 at habang naglalakad, may napansin ang batang lalaki sa kalsada. Papel, dalandan na papel. Pinulot niya iyon. Pagkapulot na pagkapulot, napatingin siya sa ina. Ibinalik niya ang papel, inipit sa ilalim ng isang bato. "Ano ka ba, Alvin? Bakit mo binalik?"
"E sabi po sa school, kung hindi sa iyo ang gamit, ibalik mo o iwanan mo sa kung saan mo nakita. Baka daw po kasi balikan ng nakawala."
"Engot! Beinte pesos rin 'yun!" At dumukwang ang ina, nabigla ang pantsuit niya sa kilos kaya bahagya itong napunit sa may tumbong. "Hmpph!" Hinila niya ang bata pagkakuha ng pera na dali dali rin niyang sinuksok sa bag.

Gabi. Kauuwi ng asawa ni Fiona na si Mitoy. Pagod itong sumalampak sa silya. "Abutan mo nga ako ng tubig," utos nito sa asawa, at tumalima naman si Fiona. Minamasa-masahe ni Fiona ang batok ni Mitoy nang bigla niyang maisip na ikuwento ang insidente nilang mag-ina kanina.
"Biruin mo, naroon na nga sa kalsada 'yung grasya, sinoli pa ng anak mo 'yung pera. Kung di ba naman may pagka-engot."
Muntik mabulunan si Mitoy sa "engot" na narinig. Ina ng kanyang anak ang nagsasalita, ang engot ay ang batang lalaking magmamana ng kanyang pangalan. "Anong sinabi mo?"
Natigilan si Fiona, narinig niya sa tanong ang init ng ulo.
"Dapat nga pinuri mo ang bata sa kanyang katapatan."
"Sus! Hoy Emerito, kailangang ituro sa anak mo ang maging praktikal. Paano siya mabubuhay kung isosoli niya ang lahat ng mga grasya?"
"Kung maririnig ka ni Impo ngayon baka paluin ka pa sa puwet nu'n. Ayaw na ayaw niyang makakarinig ng ganyan."
"O siya, siya. Sorry na. Ngapala, may naisip ako..."

At habang minamasahe ulit ni Fiona ang batok at likod ni Mitoy, ginampanan niya ng mabuti ang papel ng isang masuyo at maasikasong asawa. Ang baso ng malamig na tubig ay itinabi, inakay niya ang lalaki sa hapagkainan, kung saan nakahain na ang hapunan nitong tirang spaghetti at dalawang barbecue na naamot niya sa hapunan sa kabila. Kinuwento niya ang Christmas party ng bata, kung paano niya nakakuwentuhan ang babaeng nakahikaw at maganda ang peasant dress na mukha talagang gypsy sa kanyang outfit. "Marami raw mga job openings sa Saudi. Subukan mo kaya? Iwan mo na 'yang pagiging electrician mo sa Meralco. Walang mangyayari sa 'yo diyan."
"Kung magsalita ka parang tapos ako ng college. E drop out nga ako, di ba?"
"Bakit, 'yung asawa ba ng babaeng kinuwento ko sa 'yo kanina tapos? Aba'y parehas lang kayong umabot ng third year. Mas lamang ka pa kasi Engineering ang kurso mo, sa Mapua pa. E 'yung asawa niya? Accounting yata. UE."

Kinumbinse nang kinumbinse ni Fiona si Mitoy noong gabing iyon. Nakapikit na ang asawa niya, humihilik, ngunit gising pa rin si Fiona. Dumaraan sa kanyang diwa ang mga posibleng eksena kung sakaling makalilipad na nga ito patungo ng Saudi: makakaalis na sila sa bahay na ito, makakalipat na sa isang hulugang apartment, baka nga makapagpatayo pa ng sarili. Hindi na siya aasa sa kakarampot na suweldo ng asawa, na sumasideline pa tuwing Sabado't Linggo sa pagkukumpuni ng mga sasakyan. Hindi na ito mag-aamoy langis. Hindi na siya matataranta sa utang, hindi na siya tatakbo pa sa bahay ng nanay niya sa Cubao para humingi ng pera. Sa wakas, hindi na siya ang iilingan niyon sa awa, at baka siya pa ang mag-aabot ng sobra para rito, pambili man lang ng luho ng matanda, consuelo. Mag-aalas tres na ng umaga nang mapapikit na si Fiona.

Matutuloy ang biyahe ni Mitoy, makakaalis siya patungong Bahrain. At ang batang lalaki ay magigising na lang ng isang umaga na pinagmamadali sa pagbibihis. Tamad na tamad siyang kumilos, at gayundin ang kapatid niyang babae, na umiiyak na ngayon dahil nasasaktan sa higpit ng pagkatirintas ng buhok nito. "Aray! Mommy, sobrang higpit!"
"Ganyan talaga, kung gusto mong maging maganda..."

Ngayon, trenta mahigit na ang batang lalaki sa storyang ito. Kagaya ng kanyang ama, nakipagsapalaran rin si Alvin sa disyerto. Pero kagaya rin ng buhangin sa lupaing iyon, kusang hinihilom ng elemento ang sariling sugat at hindi na malaman kung nasaan na ba ang mga dating bakas ng paa ng naglakbay doon? Tila kinalimutan na ni Alvin ang lahat nang sumama rin siya sa negosyo ng tatay niya sa Dubai. Kinalimutan niyang nagkawatak ang pamilya nila dala ng pagloloko ng kanyang ina. Kinalimutan niyang halos gumapang sila sa hirap nang tumigil ang mga padala ng tatay niya bunga na rin ng pagkainsulto sa nagawa ng asawa. Kung paano sila unti-unting ibinangon ng nanay niya, nang sinangla nito ang share sa bahay nila sa Cubao. Nakaraos siya ng pag-aaral sa siklo ng mga promissory notes na pinipirmahan ng nanay niya kada enrollment. Nakapagtapos siya, nakapag-asawa, nagka-anak.

Ngunit buhangin nga yata ang elementong naghahari sa kanya, hindi marunong magtanda, hindi natututo. Dahil inulit lang niya ang naging pagkakamali ng ina, nang mabuyo siyang makipagkilala sa hindi niya kakilala, sa isang chatroom. Isang inosenteng harutan na naganap sa lalim ng gabi sa opisina sa Dubai, habang pinapaspasan nila ang report ng natapos nilang repair. Na-engganyo siyang buksan ang link na chat, pinili niya ang pinaka-cute na pangalan doon, chocolate frogs.

Siya at si chocolate frogs ay nagkasundo na magkita sa Tagaytay, sa susunod niyang bakasyon sa Pilipinas.

Nabuo ang salaysay mula sa mga usapan at pagmumuni ukol sa usapan. Sa aspetong ito, hindi ko inaasahan na malaki pala ang tulong na naibigay ng paghahasa bilang mandudula, dahil ang training sa pagsulat niyon ay lumikha ng eksena. 'Yung eksena, matagal, kung minsan, mabilis lang na naiimbak sa loob ng aking utak, nagpapahinog. Kusang "nalaglag" ang bunga sa lupa nang makakuwentuhan ko ang kaanak na pinagbatayan ko rin ng karakter. Pinalamutian ko ang pinaka-plotline na galing sa kuwento ng kaanak. Binudbod doon ang mga imahe na nasagap ko mula sa mga pelikulang napanood, sa mga librong nabasa, sa iba pang mga kuwento na nasagap sa araw araw.

Intensiyon ko ngayon sa blog na ito na itest drive ang daloy ng ideya para sa kabanata ng 11 Chopin St. (ang kuwento ng pagsasama nina Mitoy at Fiona) o para sa kabanata ng Kalat (ang kuwento ni Jo).

Si Antonio Manggagawa

2008-02-03T13:21:00.000-08:00

Isang umaga pagkaraan ng birthday ko, tumawag si Nic. Nagkataong nagbubukas ako ng email, kaya tinigil ko muna iyon para kausapin siya. Kaming dalawa ni Des ang kanyang nakausap dahil nasa labas si Bert noon. Malamig pa rin sa Nevada kaya nakikita namin na nakajacket pa siya habang kausap kami. May kaunting liwanag pa ng araw na makikita sa dalawang bintana ng bahay na natatanaw namin sa screen. Lumipat siya ng lokasyon, nagtungo sa garahe. Coke na lang ang kanyang iniinom. Dahil ngayon ko lang ito nasusulat matapos ang kumbersasyon na dalawa o tatlong araw na ang nakalipas, hindi ko na matandaan ang lahat lahat ng aming napag-usapan pero ang pinakatampok marahil sa pag-uusap na 'yun ay 'yung kuwento tungkol sa isang dulang sinulat niya, na tinanghal ng PETA noong 1973. Kung may gawa daw siya na sa tingin niya'y pinakamahusay, ito 'yun. Isang gabi lang daw iyon tinanghal -- ang Ang Makasaysayang Panaginip ni Antonio Manggagawa. Batay sa kanyang deskripsyon -- pumapalakpak daw ang mga manonood, standing ovation sa bawat eksena -- tila napakatalas ng sinasabi ng dula. Tinanong ko si Nick kung may kopya pa siya nito. Ang sabi niya'y iniwan niya raw ito sa dati nilang apartment, doon sa Scout Rallos.

Noong kasagsagan ng Martial Law, iyon rin daw ang peak ng kanyang panulat bilang mandudula. Ang manuskrito ng Antonio Manggagawa ay isinilid niya sa isang rolyo ng aluminum foil at itinago sa kung saan, hindi na niya maalala. Matagal nang umalis ang pamilya sa apartment sa Scout Rallos. Natatandaan kong tumira rin doon si Bert sa mga unang taon ng kanyang pag-aasawa, ngunit umalis rin. Marahil dahil pangit na ang naging alaala ng lugar. Lumipat na siya sa bahay ni Ex sa mga panahong ito. Hindi rin siya makatiyak kung may isang taga-PETA na nagtago nito. Maaring si Gardy Labad, maaring si Al Santos.

Ramdam ko ang panghihinayang na nawaglit ang manuskrito. Alam ko na hindi iyon masayang karanasan. (Ako mismo'y nawalan rin ng manuskrito ng isang full length play, Kapatid Ko Ang Buwan, na ipinasa ko sa CCP Playwriting contest/grant noong 1989. Espesyal para sa akin ang manuskrito dahil kauna-unahan ko iyong full length.) Pinatigil ang scheduled production ng dula, sa kabila ng mainit na pagtanggap dito. Ang dahilan? Natakot daw si Lino Brocka. Kinausap daw niya ng isa isa ang mga tao, pinakiusapan na huwag irebyu, huwag ipagkakalat, hindi dahil sa hindi siya naniniwala sa akda, kundi natatakot siya na mapahamak ang mga taga-PETA. Nagkaroon ng pait si Nic mula sa karanasan. Pero nasabi rin niya, is it worth it kung marami ang makukulong, madarampot, mapapahamak, para sa isang play? At this point, naalala ko ang ehemplo ng mga mandudula ng drama simboliko. Si Aurelio Tolentino, ang sumulat ng Kahapon Ngayon at Bukas, ay nakulong ng siyam na beses. Labas masok sa karsel. Paulit ulit rin siyang nagbabayad ng halaga para sa damages. At pati ang mga kasama sa produksiyon, ultimo mga manonood, ay hinuhuli. Isipin mo 'yun. Mga manonood na handang makulong para sa panonood ng dula. Mga manonood na nauunawaan sa kabutu-butuhan, kung ano ang mga simbolo, ano ang mga gumagalaw na konsepto, sa dulang kanilang tinutunghayan.

Nagulat ako sa anekdotang ito ni Nic dahil may ipinapakita itong facet ni Brocka na takot. Malaking tao na siya sa larangan ng pelikula, at bilib ako sa kanyang bisyon. Pero ang patigilin ang produksiyon ng dula -- na ultimo ang iskedyul ay pinabura? Parang eksena sa Kundera novel. Parang The Joke. Nalungkot rin ako sa talent ni Nic na hindi sumibol sa pinaka-rurok nito, kahit pa naitala na siya ni Doreen Fernandez sa Palabas bilang mandudula ng Higaang Marmol.

Sinasabi niya sa akin, it's either you have it or you don't. Parang sinasabi niya na kung nahihirapan ako ngayon sa pagtatapos ng nobela, maybe, it's not for me. Napakahirap na maging manunulat, at alam rin ni Nic na hindi sapat 'yung nakakasulat ka ng basta, kailangan ikaw ang pinakamahusay. Hindi ka #2 o #3, ikaw ang #1. Ang sabi ko, wala naman akong delusion na mananalo ako balang araw ng Nobel, I am simply aiming for a degree at this point. E dahil na rin mismo sa prinsipyo kong nakalagda ang aking pangalan sa teksto kaya ayaw ko iyong maging bulagsak kaya ako nahihirapan.

Sa totoo lang, madali namang gumoyo ng tao sa pagsusulat. Itong ginagawa ko ngayon na nobela sa Dubai -- puwede ko namang chikahin, puwede ko namang timplahin na parang all star cast production na nasa Dubai lang ang setting pero walang pananaliksik sa milieu, sa karakter, sa mga motibasyon. 'Yung kabanata kay Jo? Puwede ring gawing baduy, gamitin ang formula ng romance. Mag-invest sa mga kagagahang ideya ukol sa "forever" o sa "true love". At dahil ang setting ko'y sa Sacred Heart Novitiate, ma'nong maglagay ng anghel o santa roon na gagabay sa totoong landas kay Jo? O di ba, di may pitch na ako ng pelikulang pangMahal na Araw.

Ang problema, hindi ako kuntento doon. Ang problema, naniniwala ako, nang walang kayabangan, na may kaya pa akong ilabas.

Pagpapatuloy...

2008-02-02T12:42:00.000-08:00

Buong maghapon na pala siyang nakatulog. Nanaginip na nasa gym siya. Eksaktong alas nuwebe na raw ng umaga. Pero ang katawan at mukha niya sa panaginip ay hindi siya. Doon, mas mataas siya ng isang pulgada. Mas mahaba ang kanyang mga braso at binti. Kumikinang ang kanyang balat na parang galing sa isang bakasyon sa Riviera beach. Puti ang gym bag niya, tunay na balat, tatak Nike, orig, at nakasuot siya ng outfit na pangtennis. 'Yung may maiksing palda at blusang sleeveless. Lahat ng mga tao'y napalingon ng pumasok siya dahil para siyang diyosa. Pagdating niya sa locker room, nahahawi pa ang hanay ng mga babaeng nagsasatsatan, nagpapakitaan ng mga bilbil habang ngumangata ng crackers at bottled water. Pinili niya ang paborito niyang puwesto, number 657, na malapit sa changing room. Nagbihis. Paglabas niya, natuklasan niyang iba na muli ang kanyang katawan. Mataba. Nangunguluntoy ang balat. Nawala ang radiant tan, parang balat na ngayon ng dalandan. Suot pa rin niya ang tennis outfit at pumuputok na ito. Paglabas niya pumipintig sa speaker ang Umbrella. Wala na yatang ibang mapatugtog kahit parang sirang plaka 'yung tinig na "me and my umbrella hey hey hey hey."

May foreigner na lalaking nasa exercise machine na nagpapalaki ng biceps. Pagdaan niya dito, tumawa ito ng tumawa. Tila nahawa ang lahat ng mga tao. Pero hindi niya iyon pinansin, muli niyang hinila hila ang laylayan ng ubod ng ikling palda ng tennis outfit. Nagtreadmill agad siya, pinili niyang subukan ang 800 k/cal. Pero wala pang 100 ang metro'y hingal na hingal siya't para siyang babagsak. Tinigil niya ang pag-eexercise, sinubukang magrowing. 200 meters. Ganu'n din. Parang bakang kinakatay na ang paghingal niya. Kinalas na niya ang lock para sa mga paa. Bumaba ng hagdan, at bumalik sa dereksiyon ng locker room. Sa hindi niya maipaliwanag na dahilan, binaha ang gym ng maburak na tubig. At walang nakapapansin. Kanina pa niya iniisip kung paano maglalakad ng parang naglalaro ng step no, para hindi maputikan ang suot niyang puting rubber shoes, na parang sinawsaw na sa langis ng sewing machine ngayon. Pataas nang pataas ang tubig. Halos umabot na sa singit.

Me and my umbrella hey hey hey hey
Putik putik na ang aking paa hey hey hey
Sa burak ng umbrella hey hey hey

Hindi na siya nag-abala pang magpalit. Dumiretso siya sa shower room. Laking pasasalamat niya na maayos ang timpla ng tubig, malinis, at gumagana ang soap dispenser. Nagsabon siya ng nagsabon. Wala nang katao tao nuong makalabas siya. Wala na ring tugtog.

Pinalitan niya ang basa niyang outfit ng mga damit na kumakasya't nagtatago ng kanyang bilbil at cellulite. Puting kamiseta, at pantalang maong. Naalala niyang hanggang alas dose lang pala siya dapat sa loob ng gym, para hindi mahuli sa klase. Nang dadamputin na sana niya ang puti niyang gym bag, wala na ito sa loob ng locker no. 657. Doon na siya bumigay. Doon na siya napaiyak.

Humiga raw siya sa sopa. Korales iyon sa ilalim ng dagat. At isda siyang sumisingit sa mapagkandiling pagaspas ng mga sanga nito. Walang kamalay malay ang babae na habang nakapamaluktot siya, humahagulgol na siya. Sa sopa. Sa loob ng gym.

"O, naipagpapatuloy mo ba ang sinimulan mo sa 'yong nobela?"
"Ho?" Nagulat si Jo na kaharap na pala niya sa mess hall ang lalaking nagpakilala kahapon bilang si Amang. Suot pa rin nito ang katsang pajama.
"Napapansin kong parang lagi kang natutulala."
"At napapansin ko rin hong tila iisa ang inyong sinusuot."
"A ito? Marami akong gan'to. Ito lamang ang kumportable para sa akin."
"Insomniac po kasi ako."
"Insomniac ka nga ba? Sa aking karanasan, ang paghuli sa idlip ay humihingi ng katiwasayan. Ito lang ang kailangan mo para lubos kang makapahinga. Hindi sleeping pills, hindi baso ng gatas, at hindi mga nakakaantok na mga kausap -- kagaya ko."
"Mabuti nga po at hindi ako nagsleesleepwalk. Dati po, noong bata ako, ganu'n ako. Takot na takot ang nanay ko sa akin, dahil baka kung sa'n na raw ako makarating habang natutulog."
Itinabi na ni Amang ang tray niyang kinainan. Kundi lang sa sebo, aakalain mong hindi kinainan ang tray. Ang linis at ang ayos maging ang pagkasalansan ng kubyertos.

"Iha, ano ba ang tinatakbuhan mo?"
"Ho?"
"May nobela ka nga ba talagang sinusulat?"
Naglaway si Jo, bigla. Ibig niya sanang manigarilyong muli sa mga pagkakataong tulad nito, ngunit matagal na siyang tumigil.
"Ibig mo ba'ng maglakad?"
Walang kibo si Jo, tumango. Lumabas sila ng mess hall, naglakad sa pasilyo, humakbang sa damuhan, napadpad sa isang simenteryo.

Patong patong na mga nitso. May mga Kastilang mga pangalan, mga banyaga, mga kilalang tao.
Hinawakan muna ni Jo ang mga pangalan ng ilang mga nitso bago siya muling nmagsalita.

"Guro lang po ako. May asawa, may anak. Hindi nila alam kung nasaan ako ngayon. Hindi ako nagpaalam. Hindi naman kasi ako papayagan."
"Bakit ka nga nandirito?"
"Kayo, bakit kayo nandirito?"
"Noong kasing-edad marahil kita, matagal akong nakulong. Hindi rito -- doon." May nginuso ito. Mukhang malayong lugar.
"Napakasikip ng aking karsel. Siguro, halos kasinglawak lang ng isang ganito --" at lumapit siya sa nitso -- "at isa pang ganito."
"Bakit po kayo nakulong?"
"Ay ewan ko ba sa kanila. Wala naman akong ginagawang masama. Sila pa nga ang dapat na ipiit.
Marami akong pinaglilingkuran noon, iha. Pero hindi mga among nakaupo sa mga desk. Ang pinaglilingkuran ko'y 'yung mga dinuduro duro't inuutus utusan ng mga mamang nakaupo't nagpapasarap."
"May mga bumibisita po ba sa inyo?"
"Aba'y araw araw akong pinupuntahan ng aking asawa. Kilala siyang mang-aawit. Kilala ang kanyang tinig, lalo na ng mga taong nabuhay noong araw..."
"Nasaan na po ang asawa ninyo ngayon?"

Ngumiti si Amang. Inimuwestra ang mga nitso.
"Noong Agosto 1974, batang bata ka pa lang siguro noon. Nandirito na ako. Dito ako dinala. May naging pari akong kaibigan. Dumadalaw siya noon sa bilangguan, at nakagawa siya ng paraan na ilipat ako rito. E natunugan ng militar. Sumugod sila rito. Isang trak ng mga sundalo ang pumasok sa seminaryong ito."

Sa gunam gunam ni Jo, sinusundan niya ang kuwento ni Amang.

"Walang pakundangan nilang pinasok ang loob. Tinatanong ng pari, sino po ba ang inyong hinahanap, pero hindi siya pinapansin ng mga sundalo. Sumenyas ang kumander nila na akyatin ang lahat ng palapag, kalampagin ang bawat silid. Takot na takot ang mga tao, nanginginig ang mga madre. May mga naabutan pa nga silang naliligo sa mga shower room. Binosohan pati ang mga madre. Nang hindi nila ako makita, nagbanta pa sila sa mga pari na babalik sila. Babalikan nila ako."

Sacred Heart Novitiate

2008-02-01T11:12:00.000-08:00

Dalawang Sleepasil na ang naiinom ni Jo pero hindi pa rin ito tumatalab. Kanina pa siya ikot nang ikot sa kama, parang bulateng batid na ipapain sa pangingisda. Iniisip niya kung lulunok pa siya ng isang kapsula, pero baka hindi na siya magising. Kinapa niya sa ilalim ng katre ang overnight bag niya. May liwanag pa mula sa labas kaya naaninag niya ang mukha ni Hello Kitty sa bag nang iangat niya ito't binuksan ang zipper. Hinugot niya ang librong Surfacing ni Margaret Atwood. Sa utak, alam na niya ang sasabihin sa adviser niya kapag tinanong nito kung ano'ng palagay niya sa librong ipinahiram: well written, very lyrical, sinuous structure. Pinapakita ang giyera ng pagiging babae sa wika. Napapikit siya sa naging takbo ng isip. Hanggang sa mga oras ng paghahabol ng kahit minuto lang ng idlip, nagiging pretensyosa pa rin siya. Bumangon na siya sa katre't dumungaw sa bintana. Umaalulong ang aso. Bakat ang siluwet ng punong balete sa screen ng bintana. Tipikal na eksena sa pelikulang horror, pero wala siyang maramdamang hilakbot. Malay ba niya kung ang pag-alulong ng aso'y para lang ring pag-iinat, o paghihikab?

Lumabas siya ng silid, sinusi iyon, at naglakad sa pasilyo. Mapusyaw na berde ang kulay ng mga pader na plywood kapag araw, at ngayong gabi'y tila namumuti ang luntian. Inaaninag ng flashlight niyang bitbit ang daan patungo sa communal na palikuran. May mga nadadaanan siyang mga silid na bukas ang ilaw at tanaw ang ikot ng ceiling fan. May mahina pang hugong ng transistor.

Kasalukuyan niyang winiwisikan ng tubig ang ari niya nang biglang bumukas ang pinto. Bahagya siyang kinabahan, kahit na alam niyang nasa seminaryo siya't hindi naman nag-iisa sa pagtulog sa wing ng gusaling iyon. Ang pagiging communal mismo ng banyo ang nakakapagpakaba. Kung babae ang pumasok, walang kaso. Pero paano kung lalaki? May pares ng tsinelas siyang nasilip sa ilalim ng cubicle. Ibinalik niya ang tabo sa ibabaw ng toilet, lumabas, at hindi na liningon kung nakatapos na sa pag-ihi ang nasa kabila.

Paglabas niya ng banyo, nagulat siya nang makasalubong niya ang isang lalaking nakasalamin, halos kasintaas niya, may katandaan ang pangangatawan at kalbo. Tila nakaternong pajamang puti. Ang kakatwa, suot nito 'yung itim na tsinelas na nasilip na niya kani-kanina. Katad na tsinelas na mukhang ilang taon na ring ginagamit dala ng mga kulubot. Saan ba siya huling nakakita ng pares ng mga iyon? Sa Recto, noong mag-isa siyang namamasyal?

May sinabi ang lalaki. Parang "good evening" o "evening" basta hindi na rin siya nakakibo. Mabilis ring rumehistro sa diwa niya ang hugis patatas nitong mukha, at ang tila antigong pares ng salamin.

Nang makapasok na si Jo sa silid, sinimulan niyang magsulat. Ng kahit na ano lang. Ikinuwento niya ang araw: bumangon siya kaninang alas siyete, nag-almusal sa mess hall ng mag-isa, nag-isip ng katuluyan ng sinusulat niyang kabanata, nananghali, sinubukang mag-siesta, hindi mapakali, lumabas, umikot sa paligid ng Sacred Heart Novitiate, natuksong itakbo ang bisikletang nakita niyang nakaparada para makaikot sa paligid nang nakabisikleta, lumabas ang isang pari, ngumiti, sumakay sa inaasam niyang bisikleta. Naglakad. Napadpad sa istatwa ni San Jose, na nakatayo malapit sa mga puno ng suha. Nang mabasa niya ang tansong plate ng estatwa na nagsasaad kung anong pangalan ng santo, parang naging suha siya, naging makatas ang mga mata, at natatawa siyang umupo sa bangkito na malapit sa estatwa, pinunasan ang likidong tumulo sa mga mata, pinagnilayan kung siya ba'y kaluluwa ng isang prayleng buktot, o kaluluwa ng isang babaeng saksakan ng makasalanan, na nakikiapid sa prayle, kaya siya naging suha. Nangawit ang kamay ni Jo sa kasusulat. Sa kuwaderno muna niya ibinubuhos ang naiisip bago niya itipa sa laptop. Ilang beses na siyang napupuna sa gawi niyang ito, sayang raw ang enerhiya, pero isa siyang nilalang ng gawi, ganu'n kasimple.

Umaga na nang huminto si Jo sa pagsusulat. Nadatnan na lang niya ang pamumuti ng langit. Ang asong umaalulong kagabi'y tumatahol na ngayon sa paparating na Nissan Patrol na asul. May kambing, may kalabaw na umuunga. Nainggit siya sa pangingingain ng mga hayop sa damo, naalala ang sikmura't tiyan. Bumaba siya ng silid para kumain ng almusal sa mess hall.

Sarado pa. Nakita ni Jo ang swing, ang balete, sa di kalayuan ng mess hall. Naglakad siya patungo roon. Mas lalo siyang namangha nang makalapit siya sa puno, dahil parang pinagdugtong dugtong iyong mga braso't hita, puwet at mukha, ng mga taong nakasalansan sa isang bukas na hukay. Hindi mabilang ang mga nakalaylay nitong mga sanga, na kasing payat ng braso ng mga musmos. Umupo na si Jo sa swing, idinuyan iyon, hinintay niyang maramdaman ang pagpaspas ng swing at ang pag-uulit ng pagtapak pag-angat ng kanyang mga paa sa nakalbo nang lupa sa ilalim niyon. Nakakailang ugoy na siya sa swing nang mapansin muli niya ang katad na tsinelas. Napatigil si Jo. Kaharap na niya ngayon ang mamang nakaputi.

"Nagseseminar po ba kayo rito?" ang tanong nito.
"Hindi po," ang matipid na sagot ni Jo.
"Nagreretreat kayo marahil -- nagninilaynilay?"
"Opo." At tiningnan na ni Jo ang mukha ng mamang iyon, Parang nagulat pa siya nang makita niya iyon ng mas maigi, ngayon, sa araw. Parang naaalala niya ang mukha nito, hindi niya lang matandaan kung saan niya nakita. Parang kagaya ng isang bagay na hinahanap mo sa sarili mong tahanan, tapos natitiyak mong nakita mo lang iyon sa isang sulok, hindi mo nga lang matandaan kung aling sulok.

Sa sandaling iyon, pinasya ni Jo na hindi na maging mailap. "Ang totoo po, bumalik ako sa lugar na ito. Naisip ko, dito ko tatapusin ang aking nobela."
"Ah, para ka na palang nanay na nakapagpasyang magcheck-in na sa ospital bago pa man maglabor."
"Ganu'n na nga po."
"Nobela kamo? Aba, mukhang mahirap 'yan. Tungkol saan ang iyong sinusulat?"
"Hindi ko pa po alam..." bulalas ni Jo, at tumawa siya ng tumawa. "Hindi ko pa po talaga alam."
"Hindi naman talaga nauubos ang materyal, di ba? Gaya ng baleteng ito. Mabibilang mo ba ang mga sanga? Ang lawak?"
"Kung pagtitiyagaan pong sukatin. May mga tape measure naman," sagot ni Jo, at nakagat niya ang sariling dila. Nagsisi siya sa ugali niyang basta sabihin ang nararamdaman, alam na niyang lagi niya iyong ikinapapahamak. "Kayo po. Pari po ba kayo dito?"
Nangiti ang lalaki. "Sabihin mo na lamang na alagad."
Huminto na sa pag-ugoy ng swing si Jo. Tumayo na siya't pinagpag ang puwetan ng pantalong maong. "Noong una po akong nakarating sa lugar na ito, nagulat ako sa tila napaka-pamilyar na dating nito sa akin. Para pong napanaginipan ko na pero hindi ko na maalala."
"Kailan ka pa napadpad rito?"
"Noong nakaraang taon pa po. Writers workshop sa isang pamantasan."
"Ikaw ang guro?"
"Kasama po ako sa maraming mga guro." Tigil. "Maiba po ako. Kanina ko pa ho pinag-iisipan kung saan ko kayo nakita dahil napaka-pamilyar ng iyong mukha."
Sasagot na sana ang lalaki, ngunit narinig nilang dalawa ang huni ng bisikletang dumaan. Kumaway ang mamang nakaputi sa paring nakasakay sa bisikleta.
"Ako nga po pala si Jo Catapangan. Kayo po si?"
"Amang. Tawagin mo na lang akong Amang."
Nagkamayan sila. Mainit, mahigpit ang pakikipagkamay ng matanda. Mabilis lang ang pagdampi ng palad maliksi rin nitong ibinulsa muli ang mga kamay.
"O sige, iiwan muna kita riyan at baka nakakasagabal ako sa iyong pagmumuni. May nobela ka palang tinatapos..."

Hindi na kumibo si Jo. Sinadya niyang ibaling ang tingin sa lupang nakalbo, sa ilalim ng swing.

Nagkita sila muli ng matandang iyon noong pananghalian. Kinakaskas na ng matanda ang mumo sa aluminum nitong tray at inilalagak na ang kubyertos sa tumpok. Pasimula pa lang siyang mananghali, si Amang ay patapos na. Kinawayan siya nito. Sa loob ni Jo, nahihiwagaan siya sa pakilala ni Amang sa sarili bilang alagad. At napansin niyang malinis na malinis pa rin ang polo nito't pantalon na hindi pala puting puti kundi kakulay ng katsang laging linalabhan. Kakilala pala ni Amang ang lahat. Mula sa mamang serbidor , sa hardinero, sa mga janitor na naglalampaso ng pasilyo. Kabatian niya rin ang pulutong ng mga nobisyadang Pilipina, mga Asyano't mga Europeo. Sino kaya siya? tanong ni Jo sa sarili, nang nakahilata na siya sa kama, parang bulateng ipinapain sa pangingisda.

Pagod na pagod ang kanyang katawan na tila hiniram, para bang may minaso siyang pader ng isang gusali dahil nangangalay ang kanyang braso, at hindi na nawala ang paulit ulit na sumpong ng migraine. Sa mesa, linilipad ng hangin ang mga blangko pang pahina ng kanyang kuwaderno. Kanina pa niya naiisip na ihagis iyon sa bintana, kasunod ng kanyang laptop.

Sa mga Sandali

2008-01-31T08:27:00.000-08:00

Nagbago ang kalakaran ng pagsusulat ko rito sa blog magmula nang mawala ang aso naming si Bruce, at muli itong magbalik. Hindi ko na siya pinakakawalan, sa hiling na rin ng aking asawa, na nangangambang baka hindi na ito bumalik. Pinahirapan kasi siya ng aso. Hindi ko akalain na magmula pala nang tapikin niya ang ulo nito't nakiskis ng asong iyon ang pisngi sa kanyang kamay, natali na siya rito. Isang araw bago ang aking kaarawan, inikot namin ang community dog pound at baranggay hall. Umaasa kaming may nagdala sa kanya roon. Sa dalawang beses niyang pag-iimbestiga doon, walang Bruce na lumitaw. Iyon pa ring mga beteranong aso ang kanyang nasilip. Makuwento pa nga si Mang Tano -- ayon sa kanya, may isang aso roon na ang may-ari mismo ang sumuko, dala ng pangangagat nito. Sinabi ni Bert, "aba, kung ganyan ang aso, ipulutan na ninyo 'yan." Namamlano na akong bumili ng kapalit na aso, para lang maalis ang lungkot ng asawa ko't anak. Tapos, noong gabi ng aking kaarawan, nang ipinarada ng aking kapatid ang kotse niya dito sa bahay para madala ni Bert sa talyer bukas, biglang nagpakita ang asong iyon. Mula sa dilim. Sabay pa naming naisigaw ang pangalan niya. Pagkaraan lumapit na ito ng kusa sa garahe. Itinali na ng aking asawa. Sabi ni Bert, tila naunawaan ng aso na may atraso siya. Kamuntik pa raw siyang maiyak habang itinatali niya iyong aso. Kung anu-ano na kasing malalagim na wakas ng hayop ang kanyang naiisip.

Dahil sa pagbabalik ni Bruce, at dahil mahal namin ang alagang ito, mas maaga akong nagblablog. Bumabawi ako sa pagtulog sa tanghali, o sa hapong kauuwi ko lamang. May idinudulot ang pagblablog na ito na disiplina. Pakiwari ko, isa akong kolumnista na may editor. Pakiwari ko rin, malaya kong masusulat dito kung anong naiisip ko.

Medyo nalungkot ako para sa isang kaibigan na rinereto ko sa aking pinsan. Hindi sila nagkatugma. Napaka-iksi lang pala ng aking matchmaking career. Hindi pa pala sapat na pareho silang may hitsura, mabait, matalino, may background sa law at parehong mahilig magsulat. Magkakaiba pa rin talaga ng temperament ang mga tao. Ibinulalas ng isa ang interes niyang makipagkita sa maraming mga text, ipinakikilala ang sarili sa text, ngunit hindi iyon naging sapat para magkaroon ng opportunidad na magkita sila. Busy lang talaga 'yung isa, marahil may kaso siyang inaayos, pinaghahandaan. At hindi niya naibigan ang pagtetext. Naging asiwa siya sa labis nitong pagbubukas. Marahil, dapat pinangunahan ko ang aking pinsan at nasabing ganu'n lang talaga 'yung tao. O nasabi ko sa aking kaibigan na seryoso lang ang pinsan ko sa trabaho niya bilang abogada. Pero hindi naman nila ako sinisi. Hindi naman natapos ang isang pagkakaibigang 22 na ang gulang, o ang pagmamahal para sa kadugo.

Siyempre, hindi na alam ng pinsan ko na pinag-isipan rin namin ang pagtetext mismo ng kaibigan. Nangarap kaming magkakaibigan ng magandang kinabukasan nila bago pa man magsimula. Huminto muna sa isang Starbucks ang sasakyan na galing ng Lipa. Pinagkape muna kami ng kaibigan kong rinereto. Nakakatawa nga na para kaming mga sira na nag-iisip ng magandang pambungad para magkakilala sila. Dinownload pa muna ang litrato ng pinsan ko. Natuwa sa nakita. Lalo siyang naging interesado na makilala.

Pero sa kabila ng pagiging accessible ng mga mukha sa internet, at abilidad ng cellphone na magbulalas ng mga nararamdaman, hindi pa pala sapat ang teknolohiya.

Samantala, naidaos ko ng maayos ang aking ika-41 na kaarawan. Opo, kuwarenta'y uno na ako at hindi ko ito itatago. Namili kami ng handa sa palengke, kasama ko ang aking asawa. Noong una, akala ng asawa ko, liempo lang ang aking ipinabibili. Noong nagpapahiwa na ako ng tapa at nagpapagiling ng baboy at baka, umaangal na siya. (Pero binilhan pa niya ako ng cake, at siya na rin ang sumagot sa sangkap ng spaghetti. Masuyong pag-angal lang pala iyon.) Hindi pa rin ngumingiti ang matador. Patuloy ang pagkiskis niya ng kutsilyo sa hasaan. Kagaya ng istereotipong mga matador na kalbo, may bigote at mala-convict ang dating. Magiliw ang asawa niya, kinukuwento sa amin na parang aswang ang lalaki kapag nagpupuyat at naghihintay ng makakatay, tulog daw ang mga ito kapag araw at gising sa gabi. Lihim akong natuwa sa kanyang allusyon sa aswang, sa asawa niyang pihadong hindi naman talaga nakakatakot kundi mabait rin naman.

Mga hipag ko ang nagluto. Dumayo pa si Ex sa amin para iluto ang puso ng saging, spaghetti, at itimpla ang liempo. Si Des naman ang naghanda ng bistek. Hinayaan lang nila akong umidlip. Dala ng kakulangan ng oras, pinasya ko nang hindi pumasok sa mga klase ko noong Martes. Naunawaan naman ng aking mga estudyante.

Mga malalapit lang talaga ang nakadalo. Sina Mama, ang aking mga kapatid na sina Aurora at Manolo, si IC, ang girlfriend ni Manolo, si Julian, pamangkin, at si Le Kim. Nagdala pa ng balut si Le Kim dahil namimiss niya raw ang girlfriend niyang si Emily, na nasa London na. Hindi nakapasa si Emily sa balut initiation test ng aking asawa. Pero pinadalhan pa niya kami ng card upang magpasalamat sa pag-eestima namin sa kanya. Nakadalo rin si Joey. Hinihintay ko si Eugene, pero hindi na nakahabol.

Sa mga susunod ko pang mga kaarawan, sana maging kasing-saya iyon ng nagdaan. Simpleng handa, simpleng pagtatagpo, simpleng kaligayahan.

II.

Sinubukan ko rin na sundan ang kabanata ni Antonio ng isang masinsin na pagtatapos. Muli, bumalik ako sa eksena ng pag-ulan ng yelo, o hale, sa isang highway sa Fujairah. Ang kuwento sa akin ni Bert, pauwi sila noon galing ng Jebel Ali port. Kasama niya ang tiyuhin ko, si Tito Romy. May tinigilan silang gusali -- para sa pagproproseso ng working papers. Naghihintay sila sa labas. Hinihimas daw ng aking tiyuhin ang putaka niya -- 'yong labor card. Parang pag-uunat ng isang laspag na beinte pesos bago isuksok sa paperbill slot ng tren. Malungkot daw ang aking tiyuhin. Alam ni Bert na masama ang pakiramdam nito -- ikalawang araw ng lagnat -- ngunit sumama pa sa overtime nila sa Jebel Ali, dahil nanghinayang sa kikitain nito.

May pagbubukas ng buhay na naganap sa dalawang lalaki habang nagkukuwentuhan, habang naghihintay ng papeles sa gusaling iyon. Ito lang ang sinabi sa akin ni Bert, pero hindi ko alam ang aktuwal na dayalog dito. Nakaparada ang Nissan Patrol. Bigla, umulan ng yelo. Tok tok tok tok tok, sunod-sunod ang pukol nito sa sasakyan, sa kalsada, sa paligid. Maliliit na piraso ng yelo -- singlaki marahil ng bubog -- ang bumabagsak. Naglabas ng basyo ng bottled water ang Bengali nilang tsuper. Iniipon ang mga bubog ng yelo. Tuwang tuwa. May tubig na mula sa langit. May tubig na mula sa langit.

Iniisip ko na mas maganda ang eksenang ito kaysa sa pagkakuryente ni Vito (ang tauhang ibinatay ko sa aking tiyuhin) sa loob ng barkong Halliburton. Mas may drama. Ang problema ko, ano pa ba ang kanilang pinag-usapan? Ang kuwento sa akin ni Bert, hindi raw niya makasundo ang tiyuhin kong ito noong unang dating niya. Masama raw ang ugali nito, ma-epal. Hinihigop ang kredito kapag may natapos na trabaho, lalo na iyong mga aircon sa barko na ang hirap daw ayusin. May mga pagkakataon daw na halos sumuko na silang lahat sa pagkukumpuni at gusto na nilang ihagis ang aircon sa dagat. Pinakamalaki ang sahod ng tiyuhin kong ito kung ikukumpara sa kanilang lahat. Nauubos daw ang sahod nito dahil ipinapadala nito ang buong halaga sa asawa, na lagi na lang tumatawag. Kung anu-anong kahilingan. Kailangan ng bagong cellphone ng anak, kailangan ng pang-tuition sa mamahaling business school, kailangan ng pagpaayos ng sasakyan, pinalitan ang mga appliance dahil ipinamigay na ang luma sa kapatid, nagparedecorate ng kuwarto at di akalaing aabot ng malaki ang gastos, kailangan ng bagong supply ng mga isda sa petshop, etc. etc. Kanino kayang panig ang mas mahirap -- 'yung humihiling na kailangang burdahan ang hinihingi sa mga salitang makapagtutupi sa kausap, makakapag-paalala ng katungkulan, ng obligasyon nang hindi nauuwi sa iringan o away? O sa hinihilingan, na pikit mata na namang kinukuwenta ang kabawasan ng sahod, na tumatanda na sa pagiging OFW nang walang naiipon, pero ayaw namang umuwi sa Pilipinas dahil wala siyang pagkakakitaan?

Nagkaroon ng dependency para sa isang pangarap, na hindi naman nakamit. Umuwi ang tiyuhin kong ito sa Pilipinas noong 2004, at hindi na bumalik sa Dubai. May humalili na sa kanyang posisyon bilang Chief Engineer ng kumpanya. Samantala, bumalik siya sa tahanang magulo. Nagkagalit ang anak niyang dalaga't ang asawa niya. Naging kritikal ang pinsan ko sa gawi ng nanay niya na todo bigay sa mga kapatid. Naawa siya sa kinalalagyan ng tatay niyang nakakalbo na't nagkakasakit sa pagtratrabaho sa U.A.E. Pumangit na ng pumangit ang iringan, at kumilapsaw na sa pamilya, sa amin, ang kanilang suliranin. Naging tayngang handang makinig ang nanay ko para sa magkabilang panig. Nagkasundo rin naman ang mag-ina, pero hindi ito nangyari kaagad agad. Ang petshop ng pamilya'y maunlad noong mga unang taon nito, natetelevise pa nga sa mga programang nanghihikayat ng entrepreneurial skills ng Pinoy. Mahangin daw ang pinsan kong ito na namamahala ng petshop, ayon kay Bert. Tuwing dumadaan siya sa bahay ng aking tiyuhin sa Project 6, nakakainuman pa niya si Tito Romy, nakakapag-usap sila sa lebel na hindi masakyan at kinaiingitan ng anak. Ang alam ko, dahil matagal ko na ring hindi nakikita ang tiyuhin kong ito, nakabawi na siya ng konti sa kanyang kalusugan. Naninigarilyo pa rin, pero hindi sinasasal ng ubo. Guminhawa ng kaunti ang kalagayan ng pamilya nang nakaalis na ang isa niyang anak patungong California. Pinetisyon ng Tsinoy nitong boyfriend. Ito 'yung anak niyang nabiyuda rin, nang mamatay ang asawa nitong piloto sa isang Balikatan exercise.

Pinasakay kasi ito sa outmoded nang Huey helicopter, na nagcrash landing sa eskuwelahan sa Pampanga. Dumalo ang pangulo sa bahay nila, para makiramay, nangako ng suporta, ngunit nauwi sa pangako. Sa pagkakaalam ko, nag-alok rin ng 100,000 pesos ang pangulo. Ngunit kaunting porsiyento lamang ng halaga ang napunta sa palad ng pinsan kong nabiyuda. At nainip na rin siya sa paghihintay.

Ang namatay na pilotong iyon ang pag-asa ng aking tiyuhin. Kasama sa narratibo ng nobela ang pagdating mismo ng masamang balita ng Balikatan sa Dubai. Halos kasunod lang ng pangyayaring ito ang balita ng pagpanaw ni Papang.

Mga Ale at Aso

2008-01-27T11:18:00.000-08:00

Hindi na ako nagulat na gising rin ang magkapatid -- sina Bert at Des -- nang magising ako. Ang sabi ko sa aking asawa, "Napanaginipan ko naman ngayon ang namayapa ko nang kaibigan, kasama ko noon sa arts school, si James." Huwag daw akong maingay, dahil kaiidlip lang ni Des sa sopa. Bukas ang tv at nanonood siya ng palabas sa Discovery. Nagising rin naman si Des sa aking pagdating sa sala, pero mas nanaig ang antok niya. Ilang minuto pagkaraan, pumasok na ang asawa ko sa kuwarto at ako naman, sinimulan ko na ang pagbubukas ng blog na ito.

1997 pa pumanaw si James, may isang dekadang mahigit na siyang patay. Nalathala sa Philippine Star at Inquirer ang kanyang kuwento. Marahil, dala ng human interest value nito. Nagka-leukemia kasi siya, at wala pang beinte sais nang namayapa. Noong panahong iyon, teacher na siya ng Humanities sa UPLB. Paminsan minsan, dumadayo siya ng Diliman para kumustahin ako. Parang kapatid ko na rin siya. Tuwing naalala ko si James, laging sumasagi sa isip ko 'yung nag-uumapaw na pagmamahal ng mga tao sa kanya. Apat na mga babae ang nag-alaga sa kanya noon, sa kasagsagan ng homoepathic therapy sa bahay nila sa Makati. Dalawa sa tatlong babaeng nag-alaga sa kanya'y mga dati niyang karelasyon. Napakagandang eksena ng pagsasama, ng kapatawaran. Sa panaginip, nakasalubong ko siya sa pasilyo ng isang ospital. Kamukha raw siya ng isa kong estudyante -- na totoo nga, sa realidad. Pareho ng build, ng pananamit. Lamang, si James ay kakaiba ang mga mata. Parang mas bagay ang mga matang iyon sa mukha ng isang babae dahil ang amo amo nito, parang mata ng tubig na puwede kang higupin. May kasama akong matandang babae sa panaginip -- mga 50 o 60 mahigit ang edad. Sa eksaktong sandali na makakasalubong ko si James, may napunit sa aking damit, sa suot kong pambahay na pedalpushers, sa tagiliran. Pilit kong itinatago na napunit dahil sa bandang balakang iyon nasira. Wala namang nakakapansin, ni hindi nagreact ang matandang babae na kasama ko. Napunta kami sa elevator station. 'Yung usual na hinahati sa mga palapag -- kung even o odd number ba ang pupuntahan. Di ko na maalala kung alin ang pinili namin, basta, nakababa kami, at sa ground floor, kakatwang hindi iyon mukhang ospital. Parang lobby ng isang hotel, o resort. Bukas ang mga pinto, malinis ang paligid, at maraming halaman. Natatanaw ko mula sa pinto 'yung kalsada palabas. Excited 'yung matandang babae na katabi ko, na wala akong matandaang features kung sino ba ang kamukha, basta hindi naman siya kasing taas ko, at hindi siya ganu'n kahina, parang malakas pa, parang hindi rin senile.

Naalala ko sa babae 'yun ang matandang babae rin na nakikita ko sa labas ng chapel. Isang gabi, lumabas ako, nagpahangin, at napadpad sa simbahan. Hayun ang matanda, at para akong nakakita ng multo. Ang payat payat niya at hindi na siya makagalaw. May ibinubulong siya. Parang apparisyon nga. Pero linapitan ko. 'Yun pala nagpapatulong lang siya. Ibig daw niyang bumili ng gamot. May inaabot siya sa akin na piraso ng papel. Ayaw kong isipin na karaniwang taktika ito ng mga pulubi. Mukhang totoo kasi na nangangailangan siya ng tulong. Inabutan ko ng pera. Kalahati ng sahod ko sa linggong iyon. Sinamahan ko pa siya sa hintayan ng jeep at pinasakay doon. Halos buhatin na siya para lang makasakay.

Nakikita ko pa rin 'yung matandang iyon pero hindi ko na hinihintuan -- hindi na siya tumatapat sa kapilya tuwing gabi at sa halip ay tumatapat na lang siya sa bangko, malapit sa atm. Hindi dahil sa wala na akong pakialam sa kanya kundi sa ang dami dami ring mga katulad niya. Iba iba sila. Hindi ko na nakikita, halimbawa, 'yung baliw na madalas tumambay sa shopping center. Kasing katawan niya ang isang batang dose anyos, gusgusin, payat, hugis papaya ang mukha, at kagaya ng generikong baliw, salita nang salita at bakante ang mga mata. Ang babaeng iyon ay salit salit na marumi malinis ang damit. May inuuwian kaya na nagmamalasakit sa kanya? Si Aling Daleng, ang baliw na nakatambay sa may subdibisyon ng aking hipag, ay may kaanak na inuuwian. Iba naman ang kuwento niya. Nasiraan daw ng bait dahil nalunod ang anak sa pagtaas ng ilog sa Marikina. Isang tindahang nagsara na ang pirme niyang puwesto. Inaanunsiyo niya sa mga dumaraan, "mataas na ang tubig!" o "huwag mong kalilimutan ang patis!" Lagi akong naantig sa pagkakita sa mga baliw na kagaya niya. Marahil, dahil naalala ko mismo ang isa ko ring tiyahin na nagkagayon. Namayapa na rin siya. Siya lang ang babaeng kapatid ng tatay ko. Ikalima siya. Normal naman daw siya noong lumalaki, pero noong dose anyos, habang umiigib sa poso, nadulas. Nabagok ang ulo. Ayun, linagnat, at pagkaraan, naging sinto sinto. Siya ang tiyahin ko na wala nang ginawa maghapon kundi magwalis ng tuyong dahon sa bakuran. Pupulutin pa niya ng isa isa ang mga tuyong dahon. May Bataan matamis na laging nasa bibig, 'yung dulo ng sigarilyong umaaso ang nasa loob. Simple lang ang kaligayahan niya: bilhan mo ng isang supot ng bubblegum, o painumin ng Cali. 'Yung ikalawang opsiyon ay itinuro ng isa kong pinsan na nasa Dubai na ngayon. Tuwing nagkukuwento, mapapansin na hindi niya ginagamit ang "ako" o "ko" para tukuyin ang sarili. Laging "si nene..." Nagugutom na si nene, inaantok na si nene, etc. Lahat ng mga magkakapatid ay inaalala siya, lalo na noong pumanaw ang aking mga lolo't lola. Kasama siya sa bahay ng tiyuhin ko na dating nagtrabaho sa Papua New Guinea bilang teacher ng Practical Arts. Nagtuturo pa rin hanggang ngayon ang tiyuhin kong ito, sa elementarya, na malapit lang sa bahay sa Alua. Minsan, nabulabog kami ng balitang nasuntok ang tiyahin kong ito ng aking tiyuhin. Nambubulabog daw kasi ng mga kapitbahay, hinahanap siya, hindi maunawaan na ginagabi lang siya. Makulit ito kapag nalulungkot. Alam ko ito dahil nagbakasyon na siya rito sa amin. At naging kasama ko siya sa kuwarto, kapiling rin ng aking anak, na isang taong gulang pa lang noon. Bukod sa amoy na amoy ang Bataan matamis, tawa-iyak ang nangyayari sa kanya kapag sinusumpong, at dahil hindi ako masyadong pasensyosa, naging pagsusulit iyon ng karakter, at bumagsak ako. May dalawang araw pagkaraan, umuwi na sila sa Alua ng aking lola. Namatay ang tiyahin kong ito noong 2005, kung tama ang pagkakatanda ko, sa bahay sa Alua siya inabutan, ni hindi ko na napuntahan ang burol o libing.

Bakit ba umabot na rito ang aking pagmumuni? Ewan. Nag-iba ang ritwal ng aking pagsusulat ngayon. Hindi na kagaya ng dati na pakakawalan ko muna ang aso naming si Bruce. Nawala na kasi ang aso. Isang gabi na siyang hindi umuuwi matapos pakawalan. Inikot naming mag-asawa ang baranggay hall, ang local police station para ipagtanong. Noong nawala kasi siya noong nakaraang taon, tila naging napakadali ng proseso ng pagkakahanap sa kanya. Natagpuan namin siya sa dogpound ng isa sa mga opisina dito sa unibersidad. Kasama ang drayber ng aking pamangkin (wala si Bert noon at nasa probinsiya, kasama ang kapatid), pinuntahan namin ang lugar. Hayun siya, nakalagak sa isa sa mga kulungan. Hindi kaagad kumawag ang buntot. Parang bangag na hindi ako agad nakilala. Parang hindi makapaniwala na tutubusin siya. Noong araw ding iyon, pagkabayad ng limang daan sa cashier, hinatid na ng police car ang aso. May mga patpat pang hawak ang mga mamang naghatid, at may kaunting electric charge daw ang dumadaloy sa dulo niyon. Aalma sana si Bruce, pero isang wasiwas lang ng patpat, napatda siya. Tuwang tuwa ang aking anak nang makita siya. Ilang araw pagkatapos noon, hindi gumagalaw si Bruce sa puwesto at mahinang mahina kung kumain. Nang matanggap na niyang ok na siya, saka pa lang nagkagana, at saka pa lang nanumbalik sa dating gawi.

Ngayon, nagsisisi ako na pinakawalan ko pa. Naiisip kasi siya ni Bert, na matamlay sa kanyang pagkawala. Loyal daw ang asong iyon, na totoo naman. Kapag narinig na niyon ang sasakyan, humahabol ito. Kapag umuuwi kami sa bahay, sumasalubong siya. Kapag pinakakawalan ko siya, lagi siyang nag-aanyaya na makipaglaro. Na hindi ko naman ginagawa. Dahil ang nasa utak ko, uunahin ko ang pagsusulat, dahil babalik naman siya sa puwesto niya sa garahe kapag nagsawa na sa pag-iikot.

E hindi na nakabalik. 'Yun ang masaklap. Hindi pa rin talaga ako marunong mag-alaga ng kahit na anong hayop. Naiinip ako, nayayamot kapag masyado na silang naging demanding sa attensiyon. Ngayon, napapaisip ako sa posibleng brutal niyang kinahantungan. "Sana malason yung mga pumulutan kay Bruce," sabi ni Bert. Nakatitiyak na kasi siyang iyon ang nangyari. Ako? Umaasa akong makababalik pa rin ang aso. Siguro. O baka mananahan na lang siya sa panaginip, kagaya ni James, o kagaya ng mga matatandang babae na nakakasalubong ko sa daan.

Ang Sumali sa Kontest o MaPublish?

2008-01-23T11:07:00.000-08:00

Nagtext ang kaibigan kong si Joey Baquiran. Finorward niya ang mensahe ni Edgar Samar, kapwa guro at manunulat mula sa Ateneo. Nakakuha raw si Egay ng funding para sa publikasyon ng journal, na laan sa nobelang serialized. Hinihingi ni Egay ang email ko para mapadala niya ang detalye. Kaagad rin akong tumugon. Siyempre, gusto ko ito dahil pagkakataon na iyon para sa aking sinusulat. Pero naiisip isip ko, paano kung madisqualify ang manuskrito para sa isa pang opportunidad -- ang Likhaan Centennial Prize?

Simple lang ang solusyon dito. Humanap ng kopya ng rules. Kung nakasaad na hindi maaring isali ang isang akda na nalimbag, hindi ko papasukan ang alok ni Egay. Or kung papasukin ko iyon, hahanap ako ng ibang manuskrito. Mayroon naman ako, actually. Pero Matagal ko na 'yung nasulat -- 1992 pa. Noong panahong iyon, balak kong isubmit sa Rosas iyon, sa experimento ng Anvil para sa romance novel. Tumaya noon si Karina Bolasco sa mga nobelista sa Pilipino, at kung tama ang tanda ko, si Lualhati Bautista pa ang punong editor nito. Naengganyo akong sumulat dito dahil ang kaibigan kong si Joi Barrios, Roland Tolentino, ay nakapagbigay na. Maaari raw na gawing literary ang pagkakasulat, kasi ang punto, behikulo lang ang romance para talakayin ang iba pang mga bagay, kagaya ng pambansang kalagayan, o ng oppresyon ng kababaihan. At, patunay nga na tama ang naalala ko, narinig ko mismo kay Karina ang reminiscence na ito nang magsalita siya sa isang kumperensiya na inorganisa nina Lily Rose Tope at Dr. Cristina Hidalgo ng DECL.

Hilarious ang dating ng pag-aalaala niya. Pumasa naman daw ang mga romance novel kay Lualhati -- gumamit daw ng stream of consciousness, binulabog ang plotline, nag-incorporate ng estilo ng magic realism. Ang kaso, ayon kay Karina, hindi iyon kinagat ng mambabasa. Mukhang mga kapwa manunulat lang rin ang nalugod sa experimento.

'Yung manuskrito kong hindi na nailimbag ay ukol sa babaeng umibig sa isang refrigerator. Pumayag siya sa isang weird na arrangement sa isang misteryosong lalaki na ayaw magpacommit rin, dahil sa refrigerator. Ibang klase ang refrigerator ng lalaki -- malaki, hindi tipikal ang brand, at luma. May naalala ang babae -- si Tess, na part-time installation artist na sumasideline sa window display at marketing officer -- sa ref na iyon, na nadaanan lang niya minsan sa isang garage sale. Pumatok na ang love scene ni Janice de Belen sa ref sa Shake, Rattle and Roll noon bago ko nailabas ang ideyang ito. Actually, linilingon ko naman ang ambag ng eksenang iyon. Pero para sa akin mas matindi 'yung gusto ko pang palabasin sa attachment ni Tess sa ref. Parang nanay niya iyon. Binubuksan niya ang ref kapag nalulungkot siya. Wala namang kalaman laman ang ref na binubuksan niya in the sense na wala naman itong pagkaing nakaimbak. Puro basyo ng tubig, stockings, film canisters, ketchup, kalamansi, week-old styrofoam packs na may fastfood o pancit na nabili sa tabi tabi.

Nakita ko nga ang burador ng nobelang iyon at tawa ako nang tawa sa mga eksena ni Tess sa boss niya noong sinisante siya nito. Inspirasyon ko rito 'yung mismong eksena ng pagkaka-annunsiyo ni Vertido na hindi na renewed ang kontrata ko bilang special instructor para sa Creative Writing sa arts school dahil wala raw akong civil service certificate. (What a lame excuse. Pero wala na akong galit sa mamang 'yun, matagal na. Huling balita ko nga'y nastroke daw ito, at aligaga ang kalagayan. Hindi siya makapagbasa o makapagsalita ng normal. Nalungkot ako doon.)

Anyway, yung espiritu ng pagiging punk ni Tess ang lumalabas, mula sa statement sa buhok hanggang sa choice niya ng installation materials (condom? na linagyan ng likidong iba't ibang mga kulay? at isinabit sa mga sulok na akala mo banderitas?). Ngayong naalala ko ito, naisip kong ang pagiging rebelde mismo ni Tess ay predictable at hindi na masyadong "iba". Marami na rin akong nakikitang nagkukulay ng buhok na asul, sabi nga ni Nerissa noon, lalo na raw sa Amerika. At hindi na shocking 'yung konsepto ng banderitas ng de-kulay na condom para sa statement ukol sa AIDs. Ngayong ibig ko rin itong malimbag, haharapin kong muli ang tanong na Bakit nga ba iba si Tess? Hindi lang dahil tinina niya ng asul ang buhok niya matapos siyang "kumalas" sa boypreng magulo rin ang isip. Hindi lang dahil mahal niya 'yung ref. Siguro kinulang pa sa honesty 'yung karakter. At hindi ko pa napag-isipan masyado ang tuhog ng mga pangyayari.

Ang lakas ng loob ko ano? Di pa nga ako matapos tapos sa aking dissertasyon. Naroon pa rin ang apat na bahagi na hindi mapagtagpi. Apat na kuwentong umiikot sa iba't ibang tauhan -- kay Antonio, ang OFW; kay Mitoy at Fiona; kay Jo at ang kuwento ni Papang. Kung isusuma, ganito ang diwa ng bawat chunk:

1. Antonio's story: ukol sa pagbibiyahe niya patungong Dubai, may rekoleksiyon rin ng nakaraan ng kanyang pamilya. Ukol rin sa turning point ng buhay niya nang namundok siya.
2. Mitoy's story: ukol sa pagfafile ng church annulment para mapakasalan ang tunay na minamahal; konting backstory sa karakter ni Fiona, ang ex ni Mitoy.
3. Jo's story: ukol sa recurrent dream ni Jo na lumalabas na alaala ng isang pang-aabuso na hindi na niya naharap pa.
4. Papang's story: ukol sa pagbibiyahe ng pamilya na backdrop para sa journey ni Papang sa pag-aalaala ng kanyang pagiging sundalo noong giyera, at pagkaraan.

Pag-aaralan ko pa kung paano ko ipopost ang mga kabanata sa blog na ito. Sa ngayon, hirap pa rin ako sa focus. Plodding through pa rin. Nakasalubong ko nga si Celeste at binalita niya sa akin na magdedefend na rin siya ng MA niya. Tuwang tuwa ako para sa kanya. At vinivisualize ko na rin ang sarili na nasa posisyon niya, na naging posisyon ng lahat ng maluwalhating nakatapos na. Kaya mo nang ngumiti sa mga tao pagkaraan kasi wala nang magtatanong na "kumusta na ang dissertasyon mo?"

2008-01-22T13:05:00.000-08:00

Sa klase namin, sinisikap kong ilapag sa mga estudyante ang attitude na hindi sila dapat matakot sa teorya, o sa anumang kritikal na sanaysay. Mahina pa ang pundasyong teoretikal ng mga mag-aaral sa Malikhaing Pagsulat, bunga rin marahil ng tila natural na opposisyon ng kritiko at manunulat. Pero, kagaya nga ng natuklasan ko mula sa personal kong karanasan, hindi ito kinakailangang paniwalaan, o bitbitin. Siguro dahil nagkaroon ako ng mga kaibigang kagaya ni Roland, isa sa mga kasabayan ko sa Katha, na naging masigasig sa pag-aaral ng teorya, na nauwi sa pagkahasa mismo ng kanyang maikling kuwento bunga ng teorya. O sino bang makakalimot kay JJ, na hinikayat pa kaming magbasa ng magbasa ng mga critical theories? Noong panahong iyon ng Katha, may mga gumabay rin naman sa amin na mga mas nakakatandang mga manunulat, kagaya nina Fidel Rillo, Romulo Sandoval Jr. at Gelacio Guillermo. Halos linggo-linggo sa mga taon ng 1989 hanggang 1992, nagkikita kita ang grupo para magpaworkshop ng maikling kuwento.

Wala pang mga blog noon. Wala ring cellphone. May computer na, pero wordstar pa ang format. Ito 'yung tipong green pa ang kulay ng cursor at bulky pa ang monitor. Pinagtiyagaan naming magkakaibigan na i-encode nang isa isa ang mga kuwento namin sa Katha na winorkshop na. Puyatan 'yun. Salit-salitan sa pagtipa. Naging generous host si Joi Barrios sa grupo, na lagi na lamang naming kinakalampag sa apartment niya noon sa Kamuning. "My gad, this place is a brothel!" nawika noon ni Chris Millado, dahil sino ba naman ang hindi mamamangha sa bohemian na dating ng lugar. Hindi naman dahil psychedelic ang kulay ng apartment, o lagi kaming naghahashish. Kung tutuusin nga, napaka country style ng decor, pink ang paboritong kulay ni Joi noon. Pero wala naman sa decor ang vibes. Dahil pinupuntahan ang apartment na iyon ng mga tampok na personalidad sa sirkulo ng panulat, sa teatro, sa musika noong buntot ng dekada 80 hanggang mga unang taon ng dekada 90, ang apartment ay laging puno ng mga tao. May workshop, may miting. Nagkaroon ng kanya-kanyang eksena ang mga tao: mula sa kalmutan at kagatan ng dating magsyota hanggang sa sabuyan ng pabango ng mga badaf at melodramatikong mga deklarasyon ng pag-ibig at paalam. Sa bahay na iyon nabuo ang mahihigpit na pagkakaibigan, pero sa bahay ring iyon unang nakita ang pagkakalag ng mga mahigpit ring samahan. Hanggang ngayon, kaya ko pa ring hugutin ang imahe ng apartment na iyon sa aking diwa na parang kahapon lang ako nanggaling doon. Aakyat ka ng hagdang kahoy na kay liliit ng baitang, liliko sa isang alcove. Walang masyadong kasangkapan roon maliban sa isang eleganteng divan at bilog na mesang maliit. May hallway na patungo sa kusina, dining area at banyo. Katabi ng hallway ang kuwartong tinutulugan ni Joi. At may isa pang level ang espasyo, isang attic, na may bintana pa, at maliit na maliit na tulugan. Naranasan ng grupong iyon na puntahan ng mga iba't ibang mga manunulat na may samutsaring personalidad. May mga pula, siyempre. May mga manggagawa sa pabrika. May housewife na tumutulong sa baranggay health center at masipag magsubmit ng kuwento, si Marie Novella. May mga estudyanteng aktibista mula sa DLSU, na kung hindi editor in chief ng Malate'y staff doon. Minsan, may napadpad pang isang weirdo, na sumulat ng storyang science fiction. Ginunam gunam ang Jupiter. Siyempre, hindi naman kami bulag at natunugan namin na isa siyang ahente. Biglang sumulpot ang weirdong iyon sa party ng Katha, at natense ang lahat. Hindi ko na maalala masyado kung paano namin siya naitaboy. Ipinaubaya na lang namin (or at least ako) ang gawaing iyon sa hosting skills ni Joi.

Ngayon ko lang ito naisipang isulat, siguro dahil nasulat ko sa naunang blog entry ang Telon. Liningon ko ang gulugod ng pormasyon ng aking kamalayan bilang writer, na kasabay ng mga taong bumuo sa Katha at iba pang mga samahan. Noong bata ako, madalas akong mapangaralan ng tatay ko ukol sa pagsali ko sa mga grupong ito. "Bakit ka ba sumasama diyan? Sa tingin mo ba makakasulat ka niyan? Kung talagang gusto mong magsulat, dumito ka." Cinensor ko na sa pangungusap na iyan ang tadtad ng mura at singhal. Lagi kasi siyang nakamura't singhal sa identidad niya bilang "protective father". Bandang huli, napagtagpi kong kaya pala siya tumututol nang labis sa katigasan ko ng ulo'y bunga ng kanyang sariling karanasan, nang dibdibin niya ang puna sa kanya ng kanyang collective sa Paksa. Si Papa'y naniniwalang kinakailangang alagaan ng isang artista ang kanyang kamalayan, at ayaw niya ng kamalayang nagpapakuyog. Lumikha siya ng sarili niyang gubat at naligaw siya doon, sa kanyang pag-iisa, na kanyang inasam. Kahit kami ay hindi makapasok doon. Kung bata ka'y hindi mo ito mauunawaan. Pero ngayong mas matanda na ako, hindi na ito isyu, at napagtanto ko na produkto ito ng maraming bagay, hindi lang ng presyur ng mga writers' groups. Malakas ang impluwensiya ng interpellasyon sa kanya, na ito lang siya bilang manunulat: ikapitong anak ng isang mangingisda na dating empleyado ng munisipyo at isang babaeng anak ng may-kayang angkan na sumama sa pinakadakila niyang pag-ibig; nahinto sa pag-aaral sa Grade 5 dahil nawalan ng trabaho ang tatay, na nangisda nang nangisda para may makain ang pamilya, at dahil sa pagsasama sama niya sa tatay, natutunan niya ang wika ng katahimikan at pagmumuni. Tumanda siya ng isa, dalawang dekada bunga ng karanasang iyon, kaya nang tumuntong siya ng haiskul, iba ang hanay ng mga pangarap ng mga kaklase niya sa General de Jesus Academy sa kanya. Nagkaroon siya ng identidad na "writer" sa edad na 15, nang matuklasan ng adviser ng school paper niya na sensitibo siyang mamamahayag, at kritikal siya sa kahit na ano, pati ang gawi ng administrasyon at pati ang mga kubling kabuktutan ng mga guro'y nakikita niya. May kubo ang tatay niya na ginawa niyang sulatan. Doon siya sa kubong iyon kapag gusto niyang mag-isip. Napadpad ng Maynila para mag-aral. Naging working student. Nakisama sa panganay na kapatid at asawa nito. Sa gabi, nagmamakinilya. Pinuna ng asawa ang "ingay" ng pagtipa. Nagpasyang magsarili. Sumulat nang sumulat. Bumalik sa kubo, nagsulat ng nobela. Nagsimula nang manalo ng mga timpalak. Nagsimula na ring makabuo ng sirkulo ng mga kaibigang kagaya rin niyang mga anak ng alat. Nakilala ang isang bata't magandang accountant. Linigawan, nakasal, nagkapamilya. And so on, and so forth...

Sabi ko kaninang hapon sa klase, ang master narrative ay hindi lang matatagpuan sa mga tekstong historikal. Ito ay anumang narratibo na iginiit, at pinadaloy sa mga institusyon, sa mga aparato. At sinabi ko rin na kahit ang pamilya, kahit ang mga biograpiya'y may master narrative. Kahit ang kasaysayan ng panitikan ay may master narrative. Kahit na anong diskurso, actually, na maaring pagmulan ng relasyong amo-alipin ay may master narrative.

Telon

2008-01-21T06:37:00.000-08:00

"Akala ng mga kabataan sa TELON ako ang nagturo sa kanila, hindi nila alam ako ang natuto mula sa kanila." -- mula sa (Im)personal, Rene Villanueva

Ninamnam ko pa rin, hanggang ngayon, ang sarap at gaan ng pakiramdam mula sa bakasyon naming magkakaibigan sa Telon, matapos kaming magkita kita sa Lipa, Batangas noong Enero 20. Nag-imbita si Ipat sa pista ng kanilang bayan. Naabutan pa ni Rene ang pagpaplanong ito - ngunit hindi na siya umabot sa araw na aming sabay-sabay na itinakda. Sinundo na siya noong Disyembre 5 noong nakaraang taon. Pagmasdan ninyong mabuti ang group picture. May silyang naroon. Na tila walang nakaupo. Ngunit alam namin, kagaya ng mga mag-anak na patuloy na naglalagay ng isa pang plato sa mesa na para sa isang hindi naman dumarating, naroon sa upuang iyon si Rene. Walang panghihilakbot, ni walang taas ng balahibo. Basta, ramdam lang namin na nakarating nga siya.

Kanina, sa klase, tinalakay namin ang tulang "Oda sa Wala" ni Jim Libiran, isa ring kaibigan. Nagpalaro ang estudyanteng nag-ulat. Pinatayo niya ang kanyang mga kaklase at sinabi, "kailangan, sa larong ito, ang tanong ay sasagutin rin ng isa pang tanong." Arangkada na. Natural, tawanan. Lalo na nuong may mga na-aout, dahil nasasagot nila ang pagbato ng tanong ng katabi. 'Yung iba naman, nahuli sa intonasyon ng pangungusap. Ang "ewan ko?" ay hindi itinuring na tanong. (Pero hindi nga ba tanong rin iyon?) Ang dami ko ring natuklasan kanina sa aking pagtuturo -- kapag pala inaamin ng guro ang sarili niyang fallibility, mas gumugulong ang tugon ng mga estudyante, mas bukas silang mag-isip. Nagpapasalamat nga ako at kahit pa'no, naipaliwanag ko kung paanong ang "pag-aalsa sa mayroon ay kisap-matang rebelyon". Hindi nga ba't kisapmata lang ang pagitan ng pagtanggap sa patuloy na oppresyon at pagtalikod na rin dito? Nakaawang lagi ang pinto sa sinumang interesadong umalis. May mga diwa tayong kayang humakbang.

Iyan ang isa sa mga pinakamahalagang natutunan ko kay Rene. Tan'yo, hindi naman playwriting lang ang itinuro niya. Pinamalas niya sa amin na ang salita ay hindi basta salita, ito ay ideya rin. At malawak ang kayang lakdawin ng ideya. Tinuruan niya kaming mag-isip, mamilosopo. Lumipad.

Kasama sa gaan ng pagkikita kita ng mga kaibigan 'yung pagkatuklas na dalawang dekada na pala kaming magkakaibigan, kahit na nabungi ng ilang taon ng di pagtatagpo ang samahan, may pinagsamahan pa rin. Ang dulas lang ng kumusta, wala nang gatol sa pagsagot, kasi, naging totoo kami sa isa't isa kahit noong mga bata pa lang kami hanggang sa maging kuwarenta na, o mahigit pa. Wala ka nang maikukubli. Sa biyahe nga namin patungong Lipa, natuklasan ng mga magkakasama -- kami nina Joey, Tim, Rollie at ako -- na wala ni isa sa amin na nakaisip magdownload ng direksiyon mula sa egroup. Walang makaalala ng ruta. Paano kami nakarating ng Lipa? Simple. Nagtiwala kaming makakarating kami ng Lipa. Wika nga ni Rollie, kung saan saang siyudad at lupalop na ng mundo siya nakarating. Sa Japan, kahit na wala siyang kaalam alam sa Nippongo, nasubukan niyang magbiyahe ng mag-isa at makarating ng matiwasay sa destinasyon. Hindi siya sumakay ng bullet train. Sumakay siya sa bus na talagang para sa mga bata, na kahit pahinto hinto'y mas mura. Wala rin siyang kaba nu'ng makarating siya ng Athens, ng London. Pero sa highway ng Lipa, kinakabahan siya. Paano kasi, kasama niya'y tatlo ring mga walang sense of direction. Na lumilipad ang diwa kapag sinabing, "Doon sa McDo, liliko. Pagdating sa Mantrade, isa pa..." Awtomatikong nadedelete ang direksiyon kapag nadistract.

Mag-aalas tres na ng hapon nang umalis kami ng Maynila, nakarating kami kina Ipat ng alas siyete na ng gabi. Pero hindi naman namin inalintana 'yung haba ng biyahe. Naging okasyon iyon para buuin ang isang narratibo ng organisasyon. Naungkat ang mga leksiyon ng mga tao -- mga pagkatuto sa mga batang talentado ngunit hindi marunong tumanaw ng utang na loob, mga realisasyon sa kabig ng pangungusap na nababaluktot sa pasahan, mga kahinaan sa kantiyaw. Ang Telon ay nakapagluwal ng mga produksiyong itinanghal sa Engineering Theatre, sa CCP. Kumita ng konti kahit paano. Ngunit ang maliit na kinita'y nalustay sa iba't ibang mga pangangailangan ng grupo: naging pangkasal, naging bayad-utang, naging tawid-sagip. Hindi makanti ng isang kaibigan ang kasalanan ng isa pa, dahil ang isang iyon ang susi para sa pagbabati muli nila ng gurong nagtampo.

Napaka-pribado na pala ng wikang pinatutunghan ng entry na ito. Hindi na masasakyan ng anonimong mambabasa, lalo na kung hindi siya naging kabahagi. Pero hayaan niyo na muna ang pagsesenti kong ito. Sigurado akong may nakaimbak din kayong ganitong uri ng samahan, at ganitong uri ng alaala.

2008-01-17T13:04:00.000-08:00

More often than not, whenever I dream of that arts school, it is a sure sign that I am regaining my confidence as an artist. In reality, my experience in teaching in that school was a turning point in my career. If I had been more sensible in the choice of company, more mature in confrontations with fellow faculty and craftier in the decisions I've made regarding my rights as a teacher, perhaps I could have extended my stay, and perhaps I would still be there. But then again, is that the life I want? As I recall the dream I remember seeing Nancy, whom I haven't seen or conversed with for three or four years. We were dropped off at the foot of the hill. I didn't recognize the surroundings, it seemed so different the last time I was there. The upclimb route now had paved concrete steps. She was introducing me to her boyfriend, a fellow teacher whose face and name I couldn't recall. There was a large steel frame that we had to go under, and we had to wait for the next bus to pick us up. Nancy and friend transformed into another couple, and they told me they had to go. They did not even bother to ask if I wanted to take the ride with them. Oh well. Then I suddenly realized I was wearing my son's uniform at school and I was even carrying his knapsack.

Alarmed, I could not do anything about it. There was the president talking with the other students. She looked bigger than her original size, sported a bouffant 60s hairdo, had a lot more makeup, and was wearing a terno. She looked Imeldific. And I think I said something nasty, something about her being a lousy head of state. A woman approached me and got me into this debate about the books youths should read. I said I couldn't care less about the bestsellers on those shelves, as they aren't any good. They wouldn't last. Miffed, she asked me, "And what do you think will last?" And I couldn't recall exactly what I have said, but it seemed to please and impress her and she stopped the inquisition.

And then I noticed some smoke within the vicinity. Fire! I was staring at the rooftops, it looked familiar, and I realize it is my sister in law's Marikina home. And my son was in that house. And my nephew was taking him out, rescuing him.

So far the narrative involves a school, meeting the president, wearing my son's uniform and witnessing a rescue. What does this all mean? I have no answer. It's five thirty am and I have to go.

II.

Sa loob ng panaginip na ito, alam kong may isang germinal na ideya ng isang akda.
Kaya ko rin ito sinusulat ngayon (actually, ineedit) ay dahil na rin sa pinaplano ko na rin itong palawigin pa sa isang mas mahabang sulatin. Hindi pa talaga tungkol sa arts school na iyon, kung hindi pa sa kung paano ako nahubog noon. Hihingin ko muna siguro mula sa Aliww ang mga manuskrito kong ukol dito. May kaunting pagsisisi ako na ibinigay ko nang lahat ang mga burador ko doon. Paano kung ibasura? Paano kung itapon? Bagamat alam ko namang propesyunal ang paghawak ng materyal, hindi ko maipigilan ang alinlangan ko tungkol dito. Bakit? Oktubre 2007 ko pa idinonate ang mga manuskrito. Enero 2008 na. Wala pa akong natatanggap na imbentaryo man lang ng mga nasubmit ko.

Anyway, ang manuskritong tinutukoy ko ukol sa arts school na iyon ay nakalagak na sa isang makinilyadong journal na binuo ko doon nang araw araw (umaga-umaga) kong sinusulat ang mga naiisip ko. At that time, gumawa ako ng kontrata sa sarili na makatatapos ako ng nobela sa loob ng isang taon. Pinapirma ko pa ang nanay ko't tatay bilang mga saksi. At sa kasamaang palad, hindi ko na rin makita ang kontrata, na sa kadramahan ko'y naisipan ko pang pirmahan ng sarili kong dugo. (Talagang kagagahan.)

Interpretasyon ni Rollie, talagang buhay ko na ang pagsusulat. Kasi, bakit daw nasa panaginip na iyon ang head of state? My highest aspiration is to be a writer, sabi niya. Well, matagal ko nang alam 'yun. Pero dahil daw nakita ko 'yung apoy, at ang aking anak, pahiwatig iyon na mahalaga ang pagbabalanse sa pagsusulat at buhay pamilya. Sa sinabi niyang iyon, tumigil muna ang sasakyan, nawala muna lahat ng aking mga katabi at kasabayan sa biyahe pauwi ng Lipa. Ako na lang muna ang naiwan, at napatda sa aking "pagkapabaya" bilang ina. Noong week-end na pumunta kami sa Batangas, nag-away ang aking mag-ama. Nagrereact ang aking asawa sa pasa na nakita niya sa braso ni Amado -- "saan nanggaling 'yan?" -- 'yung tipo bang bumukas muli ang portal ng kabataan niya at naalala niya ang mga suntukan sa mga bullies sa Don Bosco. Talagang nakakatakot magpalaki ng anak, mahal na mahal mo ang bata, at walang kamukat mukat, nauulit sa kanya ang tapyas ng mga karanasan mo sa iyong kabataan. Ewan ko ba kung bakit ang mga hindi pa kanais nais na karanasan ang nauulit. Na para bang wala ka talagang kontrol maging sa kinabukasan ng pinakamumutya mo, dahil anak mo. To make it short, nanumbalik ang violent tendencies ng bata at ang tatay ang pinagdiskitahan. Pinagsusuntok. Hindi naman daw niya pinatulan. Pero noong popormahan na niya, natakot. Natulog muna ang bata sa bahay ng lola niya, pinayuhan ng tiyo niya, ang bunso kong kapatid na si Manolo.

Hay. Salamat naman at may kapatid akong kagaya ni Manolo na pakikinggan ng bata. Natutuwa ako dahil genuine 'yung concern niya sa aking anak. Pinagsabihan, inamo. Nakinig ang musmos. Wala ako ng mangyari ang igting at katapusan ng away. Ngayon, narito na uli ang bata sa bahay. Katabi pa nga ng tatay niya sa pagtulog. Parang walang nangyari.

Gym

2008-01-16T13:22:00.000-08:00

I have an aging body, and I'm fully aware of it. Of course this shape would soon fall apart, being female and married guarantees that. Kapag pumupunta ako sa gym, alam kong ang binabayaran kong monthly charge doon ay hindi lang sumasaklaw sa paggamit ng equipment kagaya ng treadmill o exercise machines, hindi lang para sa pagligo mo sa mga shower rooms na laging tamang tama ang init ng tubig, malinis na banyo, malinis na locker rooms. Kasama rin sa binabayaran ko marahil 'yung illusyon na, may ginagawa ako para patagalin pa ang proseso ng pagkaagnas ng katawan kong ito. Kaya, lagi kong iniisip na masaya mag-gym. Susunduin ako ng kapatid ko, naka-taxi na siya. Lagi na lang akong nashoshock sa itsura niya: pinupudpod niya ang buhok, dahil anya'y gusto niyang kapag hinahaplos niya ang batok niya, may nararamdaman siyang tumutusok tusok. Lagi rin siyang nakikipag-chikahan sa driver, na parang tv talkshow host na namimingwit ng mga puna sa gobyerno, sa mga politiko, sa mga artista. Lagi rin namang magiliw ang tsuper sa komentaryo. Pagkababa, ako ang magbabayad. Ngingitian na lamang ako ng kapatid ko.

I don't do any special exercises. Basta, pumupunta lang ako sa treadmill, i-oon ko ang mp3 player, at 'yun na, I space myself out. I like the fact that I chose the music myself. Linulunod ng tunog ng mp3 player ko 'yung upbeat, 'yung nakakapagpalakas ng pintig ng puso na beat ng dance music. Techno ba 'yung tawag nila ro'n? Hindi ko na alam, at hindi ko na rin ma-appreciate. I knew that tumanda na talaga ako nang hindi na ako makarelate sa bagong mga tunog, sa bagong mga banda. Pinakamahusay sa akin 'yung e-heads, 'yung simon and garfunkel, at oo, may asin pa at johnny cash sa player ko. Habang nakatutok ng mga mata ng mga nag-eexercise sa gym, may isang dosenang tv screen na nagpapalabas ng iba't ibang mga programa mula National Geographic hanggang CNN hanggang BBC hanggang anime o talk show. Gaano kaya kalaki ang bill ng kuryente ng ganitong establishment. Parang ako lang ang nag-aabala pang mag-isip nito. Parang kuntento na sila -- mga lalaking nasa 30 hanggang 50 anyos na butod na ang mga tiyan sa exercise ng inuman, mga babaeng nasa 40 hanggang 50 na nag-oopisina rin marahil o mga housewives ng mga OFW, mga batang nasa 20 o kalalabas lang ng kolehiyo, nagtratrabaho sa call center o nasa kalagitnaan ng transisyon mula kolehiyo tungo sa "tunay na buhay". Honestly, wala naman akong tunay na ideya kung sino nga ba sila, itong mga nakakasabay ko sa gym. Hindi naman ako palakaibigan, at hindi ko masakyan ang pagka"friendly" ng iba, at ewan ko ba kung akin ngang ikalulugod na malaman na kaya pala ako kinakausap ay para bentahan lamang ng low fat na cheese dip, track suit, kuliling accessories para sa belly dancing, o alukin ng masahe sa bahay. Mas direct ang paraan ng kapatid ko para mangsupalpal. "Bakit ka naka-rollers?" ang tanong niya sa isang ale sa fitting room na naglatag na ng iba't ibang mga hikaw at sizes ng leggings. Nawala 'yung illusion ng female camaraderie. Nagligpitan ng gamit, bye, at nakalabas na pala sila sa locker room, kasabay ng pag-off ng blowdryer.

Minsan, may nakita akong babae na umiiyak sa sofa. Kagagaling ko lang ng shower room. Maaga akong nag gym at hindi ko nakasabay ang aking kapatid. I wasn't expecting anything out of the ordinary. But there was that woman, alone, nasa coral sofa, naka-fetal position pa nga, humahagulgol. Naghohormone therapy? Menopausal? Depressed? Stressed? Walang lumapit. Lahat ay nagkunwaring abala sa pagliligpit ng gamit -- binubuksan ang mga locker, tinitiklop ang mga tuwalya, sinusuksok sa plastik ang mga tsinelas, binabalik sa vanity case ang mga sachet/o bote ng shampoo, lotion, sabon, sinasara ang mga locker pagkaraan. 'Yung dryer, parang nanlilibak pa 'yung tunog sa umiiyak na babae, parang sinasabi, "ano, 'kala mo ba, madaling maging fit? Bzzzh bzzzh..."

I never saw that woman again. And I wonder if she did think that her body was also aging, just like everybody else.

Porosity

2008-01-14T09:50:00.001-08:00

I long to work alone in the early morning. Unfortunately even if I wake at three or four a.m. everybody else in this house seem to feel this desire and they get up from their beds. I derive pleasure from the fact that I seem to be in control of a certain silence in this house, my mind is free to wander off and I can fully concentrate without any interruptions. As soon as another person is awake, that special time to be alone with one's thoughts is drastically altered. I am no longer alone, I have to share that time, and that particular space, with somebody else. Like my son, who automatically shuts himself in the toilet to pee, and I could hear the intermittent flow of water in the bidet. Or my husband, who looks for his cellphone, cigarettes and lighter, and loudly proclaims, "Asan ang cellphone ko?" and if you hand it to him, "Asan ang lighter ko?" and it doesn't stop until he settles into a chair and lights a stick. Even my gentle sister in law could not understand this need for solitude, as she would chat about our boarder's cats or some such concern. Of course I love them all. But they all seem to be some kind of drain that sucks my plenitude of space and time and freedom. Of course I'm babbling like a fool. What plenitude of time? Or space? Or freedom? Of course we are never alone. And we have to live with that. And so, if I write about a typical wakeful moment in the early morning, don't be surprised if I would also add, that, apart from me, my husband and my sister in law woke up. He thought he heard a screen door close, while she thought it was something else. "Narinig ko na 'yun e, parang bakal na hinihila."
"Hindi, parang screen na binubuksan."
"Baka naman artist ang kapitbahay niyo."
He went out, inspected the periphery and found nothing.
"'Yan din kasi ang narinig niya noon ng ninakawan ang kabila."
"Oo, parang may nagsarang screen door."
After a few more minutes, he decided to sleep, and so did she. I was thankful there weren't any intruders, but I was even more grateful by the fact that they left me alone. I have a
pet theory about all these sounds and noises, a running vision about burglary and theft. Of course I have learned to keep these thoughts to myself. My husband has always told me it's just my imagination.

This house is porous. All its walls, from front to back and sideways are. Even the ceilings are weak. A child couldn't do it. Perhaps a cat will, or a large rat. But a person? No, no, no. He dismisses all these possibilities. He says if a burglar will come in here, he wouldn't be interested in just a book, or a number of books. He wouldn't even take my son's toys. He would go for the big fish, like our tv, our laptop and computer, etc. To which I say, what if his or her intention is not to steal but simply to borrow? The house is porous and we always have uninvited guests. They manage to pilfer some creamer and detergents, sanitary napkins and frozen food, eggs and milk. A headset from the gym suddenly materializes after a long absence, its left ear foam missing and magnet exposed. Four silver coated earrings disappear and one pair suddenly shows up in my vanity case. A cd that I thought I lost was found under the computer table which I have cleaned and found clear of any debris. Clothes, from a pair of jeans to a blouse, get lost in limbo, only to be found hanged in a corner somewhere or kept in a plastic bag.

The Buddhists claim that in order to achieve Nirvana we must learn to be free from all desires.
Thank God I am not a Buddhist. I would always begrudge another person's interference in my space or time that I chose as mine alone. And it's not because I am just, technically, a selfish person. The things that are sucked away from this house, be they a piece of toy or plastic soldier, or a slim volume of poetry or a favorite novel, are no longer just things. I consider them a part of who we are, a part of the body that I call family, a part of the concept others vaguely say, memories. Like my father, I believe no one has the right to build a library from other people's books. As for my son's toys, every piece of lego is a solid atom of his childhood.

These things aren't just "material". They have clung to the very atoms of our being here, in this time and in this space. 'Yung makakain, hinahayaan ko na lang. 'Yung maisusuot, natutunan ko nang palampasin. Ang iniisip ko na lang, nilalang siguro siya -- buhay, hindi multo -- na walang masilungan. Naghahangad marahil. Ano ba naman ang tasa ng masarap na kape? O ilang piraso ng chocolate? Siguro, ikinalulugod niya iyon. Doon siya maligaya. Matagal na nalamatan ng mga nawawalang bagay ang pakikitungo ko sa mga tumira na ritong mga kasambahay. At kahit si Aling Gondina, na siyang pinakamatapat na kasambahay na nilikha ay hindi rin ligtas sa aking suspisyon, o teorya ng kupit. Kapag nagkakaganito ang iniisip ko, inaalala ko na lang ang ginawa niyang kabutihan sa aking lola.

Si Aling Dina ang nagdala sa ospital sa aking lola, ng atakehin ito sa puso noong isang tanghali ng Nobyembre 2004. Nahimatay na ang lola ko sa tapat ng refrigerator, na bukas pa. Siguro, idedefrost niya ang laman. Kung anu-ano ang iniimbak niya roon. Dadaigin ng mga laman ng styro roon ang anumang bulagaan ng premyo sa noontime show -- may expired na gamot, pustiso, bulok nang ulam, tsokolateng naaagnas, mumo. Dahil wala siyang tinapon halos. Sabi nga ni Bert, ultimo napkin ay huhugasan pa niya't isasabit para magamit muli.

Siguro, kung sinuman iyong napapadpad dito, ang bahay na ito'y isang malaking refrigerator. O imbakan. Isang warehouse. Isang library. Isang bookstore. Isang do-it-yourself hardware outlet. Duty free. Kagandang materyal nito para sa isang sitcom. Isang bahay na laging nagigising ang mga nakatira dahil sa pag-aalala nilang sila'y napapasukan. Isang babae na may teorya sa lahat ng pagkawalang ito pero hindi pinaniniwalaan, parang si Cassandra. Isang lalake na sayantipikong mag-isip pero numero uno namang matatakutin. Ang kapatid nitong babae na may sarili ring lipad, tapat, at simple. Batang siya palang susi ng lahat ng mga nawawala, dahil ito ang kumukuha ng mga gamit at ibinabaon sa lupa o ipinamimigay sa mga kaibigan. Isang kasambahay na malilimutin na laging napagbibintangan. Asong kumakahol sa mga multo, pero hindi kumakahol sa mga magnanakaw. At huwag kalilimutan sa cast ang bahay na ito na bukod sa luma na'y maaring portal rin ng mga dumaraan o napadaang mga kaluluwa. What a laugh. Parang Gothic story na may resident ghost. Unfortunately palpak akong sumulat ng mga patawa kasi ako lang ang natatawa. Kaya siguro kahit i-pitch ko pa ito, hindi ito papasa.

So natanggap ko na na nakatira ako sa isang bahay na lagusan. Silungan. At inaangkin ko, maging ang baliw na teoryang ito na ni ayaw seryosohin ng kahit sino, kahit ng aking asawa.

2008-01-14T03:42:00.000-08:00

Malawak ang lupaing sakop ng Sacred Heart Novitiate. Malamang aabutin iyon ng dalawampu o higit pang hektarya. May gubat ng mga punong balete, apitong, lauan, narra. Isang gubat na maamo, isang gubat sa gitna ng lunsod. Nagtatagisan ang mga sanga sa driveway pero hindi naman nananakmal ng isa't isa. Mahaba ang driveway paloob. May dating ang lugar na tila ibinababad ang lupa sa tubig ng matagal hanggang sa tubuan na ito ng lumot. Panahon pa raw ng mga Amerikano ito naitatag, 1933 daw. Puti ang kabuuang monasteryo at kapansin pansin ang stained glass nitong mga tagiliran. Sa loob ng monasteryo, mamula mula ang mga tiles. Kapag nakatapak ka na sa loob ng gusali, tila may bulong na sumusunod sa iyo habang ika'y naglalakad. Tahimik ang pasilyo gaya ng hiningang inaasahan sa isang simbahan. Gustong gusto ko ang gusaling ito at matagal ko nang binabalak na pumunta rito't magsulat. Kahit ilang araw lang. Nakapagtanong na rin ako. Aabutin raw ng anim na libo ang isang linggo.

Hindi na masama. Ang kaso, kailangan ring i-adjust ang sariling iskedyul. Kahit tila walang mga panauhin ang novitiate, ito pala'y isang retreat center na bihirang mabakante. Dinadayo ito ng mga kabataang estudyante ng catholic schools, ng mga kasapi ng Couples for Christ, at iba pang relihiyosong organisasyon na hindi ko na inalam.

Walang telebisyon, Wala ni alingawngaw ng radyo. Napaliligiran ng bukid, bagamat tanaw mo rin ang mga tumutubong kalsada, hayun na ang pundasyon ng mga itatayong subdibisyon, parang ngipin ng bata ang mga kongkretong gila-gilagid. Sa loob ng gusali, may maririnig ka pang unga ng kambing. May porsiyon ang gusali na laan para sa pagkain ng almusal, tanghalian at hapunan. Ang sabi, dito raw tumungo si Amado V. Hernandez noon. Hindi malinaw kung bakit napadpad ang makata roon, kung para ba makipag-usap sa Diyos o para pa sa ibang bagay.

Setting ng isang eksena sa nobela ang retreat house na ito, para sa pagpapalawig ng kuwento ni Jo.

II. pagpapatuloy, Enero 25

Ang totoo, asiwa rin akong ilimbag sa blog na ito ang mga bahagi ng aking sinusulat. Baka mabasa pa ng mga tao. Pero, naiisip isip ko pa rin, e ano? Kaya ka nga nagsusulat. Iniisip ko na bahagi rin ito ng creative process ng pagtatapos ng dissertasyon. Pero, bunga na rin ng kawalan ng impormasyon sa kung paano ba magpost ng file sa blog, hindi ko maidikit ang natapos ko nang kuwento (kabanata) ukol kay Jo.

Ang porsiyon ng kuwento ni Jo ang tila "misplaced" na bahagi sa buong narratibo. Kuwento ito dapat ni Antonio, dahil siya ang peregrino, o ni Papang. Pero kamalayan ni Jo ang nananaig. Si Jo ay tinimpla mula sa dati nang karakter na si Laya Dimasupil mula sa Makinilyang Altar. Ang pagkakaiba lang nila, so far, ay ang pangalan. Hindi ko na rin gaanong binutingting sa borador ng ika-2 nobela ang backstory ni Jo. Basta, siya 'yung asawa ni Antonio na laging nasa background lamang, tinig na nagpapaala sa asawa ng iniwang lupain, sa partikular, ng iniwang tahanan. Kaya nasa Sacred Heart Novitiate si Jo ay dahil kasama na naman siya sa isang writers workshop, at may kung ano na nasa lugar na iyon na nagtutulak sa kanyang kumpruntahin ang sarili.

Gaya ng aking panaginip ukol sa attic. Wala namang attic ang bahay namin, pero sa panaginip, natuklasan kong may bukod na palapag pala sa itaas nito. At kumpleto halos ang gamit: libro, laruan, bisikleta, camera, kama. May sahig ring halos eksakto ng sahig sa "totoong" yunit na aming tinitirahan. May pamilyang umuuwi roon. May lola, may tatlo pang tauhan na hindi ko na masino ang mukha. Naroon pa nga sa attic ang nanay ko, mas bata ang kanyang edad, mga kuwarenta rin, kasingtanda ko. Suot niya 'yung damit niya lagi sa Montalban: maong na bellbottom, tshirt na pamigay sa hardware, asul. May inaamoy amoy siyang mga damit. 'Yung nanay ko, may inabot sa aking pares ng shorts? o palda? mula sa isang kahon na parang sa Gragero's underwear. Tumatanggi akong isuot iyon dahil hindi sa akin. At tamang tama naman na dumating na 'yung pamilya. May carcass sa loob ng bahay na iyon, sa attic na iyon, na alam ng nanay ko, at alam ko rin. Pero bakit hindi nangangamoy, at bakit parang wala lang na nakasupot iyon na parang hamon na pinuslit? Parang boarder pa nga na masungit ang dumating na pamilya, na parang nainis na naroon kaming mag-ina sa espasyo nila. At bago natapos ang panaginip, takang taka ako kung paano nakakapasok ang mag-anak na iyon sa loob ng aming bahay. At kung paano ko hindi mamamalayang naroon sila, gayong halos buong kisame ay sakop ng kanilang palapag? Ayon sa dream dictionary, ang attic ay sumisimbolo sa mga repressed na alaala na nabubunyag. Na kailangang kumpruntahin ng nananaginip. Simbolo rin daw ito ng higher self.

Ginising naman ako ngayon ng tila katuluyan ng panaginip sa attic. Isang pagsasakdal. Parang sa maliit na baranggay hall lamang. At ako ang nahatulang guilty. Nakikusap ang aking asawa. Pero tila nakapagpasya na ang hukom. May nababasa pa akong dokumento -- "no previous criminal record". Sa hindi maipaliwanag na dahilan, naalala ko ang buntot ng isang sinabi sa akin ni Bert: "may mga bagay na hindi na ako magsasalita, may mga bagay na tatahimik na lang ako. At dapat mong maunawaan kung bakit ako nananahimik." Nalulungkot ako sa tuwing naalala ko 'yung sinabi niyang ito. Panay ang bulalas ng aking asawa na mahal niya ako. Pero siguro para mapanatili niya ang sarili kailangang magbukod siya. May mundo siyang hindi ko mapasok. At ang nakakatawa, hindi naman siya ganu'n kakumplikado, ayon sa sarili. Pakiramdam ko hindi naman talaga ako ang pamilya niya. At kung magiging labis akong matapat, hindi rin siya ang aking pamilya. Nasaan ang aking pamilya?

Kailangan ko ba ng pamilya? Minsan, hindi kasing-bilis ng lintek ang sagot ko rito. Minsan, natatagalan akong umoo. At hindi naman dahil hindi ko na mahal ang aking pamilya.

III. pagpapatuloy, enero 26

Kumain kami kanina sa labas. Pananghalian lang. Habang tumitingin ng ilaw si Bert, dumating na ang pagkaing inorder namin. Medyo disappointed ako sa kinalabasan. Lalo na du'n sa catfish salad. Siguro, namiss ko lang 'yung pagkain du'n sa Muang Thai. Sinamahan ko pa si Bert doon sa shop ng ilaw, gusto niyang ikumpirma kung bagay 'yung naiisip niya. Ako ang kanyang unofficial consultant sa mga desisyong gaya nito. Noong huli niya akong tinanong, para naman sa kumbinasyon ng kulay sa pebble path. Natutuwa ako na may pinagkakaabalahan si Bert, at natutuwa rin ako sa magandang pakikisama at samahan niya sa aking ina, pati na rin sa aking mga kapatid. Bago kasi ang pananghalian, sinamahan ko pa siyang maningil ng upa sa bahay namin sa Don Jose. Nabalitaan ko na lang na nagkahiwalay ang mag-asawang nakatira doon, at medyo nalungkot rin ako. Bumigay sa selos ang babae, dahil naging mabigat na ang skedyul ng abogado niyang asawa. Bukod sa 8-5 job, may out of town trips. Kumikita nga ng malaki ang abogadong ito, at gusto niyang bilhin ang bahay namin kapag nakaipon na siya ng pera. Para magkaideya ka ng kanyang prosperidad, isipin mong may alaga siyang agila at may civilian guard (na pinsan nga lang niya). Mahilig siyang magtanim ng bonsai sa libreng oras, at kagaya rin siya ng tatay ko na libangang magtanim ng gulay. Ayon kay Bert, may nag-alok na sa abogadong ito ng milyon, pero tumanggi siya. Kinukuwento ito ni Bert sa akin para ipahayag ang respeto niya sa abogadong ito, na legal counsel rin ng eskuwelang pinapasukan ng aking anak.

Sumingit sa aking diwa ang detalyeng ito dahil sa naisip kong nagkakataon lang ba na kapag guminhawa na ang estado ng mag-asawang dating hikahos ay nagkakalabuan sila? Sa puntong ito, hindi ko alam kung maiinggit ako. Parang gusto ko na sabay -- 'yung prosperidad at 'yung pagsasama. Siguro nga, ang yaman ay iba iba. Ang kalusugan ay kayamanan. Salamat sa Diyos at wala kaming mga sakit. Salamat sa Diyos na kahit kasyang kasya lang ang budget sa isang buwan ay magkakasama pa kami.

Ang ayaw ko lang -- walang tigil ako sa kaiisip. Wala akong ka-kuntentuhan. Sa edad na 40, ang tanong na raw ng isang babae ay: ano ba'ng ginagawa ko? Purpose na raw ang key word. Hindi na itsura o damit. Hindi na identidad. Dahil realidad na rin ang pagtanda at pag-eexit. Dahil kapag narating mo na ang 40, kilala mo na kung sino ka na. Kilala ko nga ba?

III. pagpapatuloy, enero 27

Ilang araw na lang at hindi na ako kuwarenta. Kuwarenta'y uno na. Hawak ko nga ngayon ang isa sa tatlong notebook na kaban ng mga refleksiyon para sa Pasakalye. Binabasa basa ko iyon kagabi noong bumukod muna ako sa silid ng aking anak, napagod sa paulit ulit na pagtatalo naming mag-asawa. Ngayong madaling araw na ito, naalala ko na naman ang mga nangyari kanina. Kapag malapit nang matapos ang kanyang kontrata sa reboasyon o konstruksiyon, nagkakaganito siya. Lagi niyang nauungkat na mula nang nagbakasyon kaming magkakaibigan sa Lipa, naging "impediment" na sa akin 'yung pagkukuwestiyon sa legal na basis nito.

Tinanong ko siya, pointblank. Don't I deserve the legal procedure? I do, sabi niya. Pero hindi ko raw ba naiisip na ang dami daming mga Pilipino na ganito rin ang kalagayan? Tuluyan nang nabuwag ang institusyon ng kasal sa karupukan ng mga nagpakasal, na may kanya kanyang mga dahilan kung bakit nagkahiwalay. E alam ba ito ng mga nanghuhusga? Alam ba niyang napakalaki ng mental anguish na hindi ka kasali sa pala-palagay na "morally upright" at nagtuturo ka? At may mental image ang mga kabataan kung ano ka kahit hindi ka nila kilala? Dahil posibleng ang mismong pamilya nila'y winasak ng mga kagaya ko? Gusto kong sabihin sa kanila, kaya nabuwag ang pagsasama nila'y hindi dahil sa akin kundi dahil sa natagpuan ng legal ang tunay niyang katapat, kaya lang nakatali na siya. At ang lalaki ang iniwan, siya ang pinendeho. Pero hindi nagmamatter ito sa mga taong saksakan rin kung magmalinis. Tunay, wala namang ngipin ang batas dito sa bansa. Actually, tama rin ang aking asawa. Nabagabag nga ako. Nagfastforward bigla ang tingin ko sa buhay ko, at natakot ako sa prospect na saan namin pupuluting mag-ina ang aming sarili kung wala man lang kaming aasahan? Oo, tanggap ko nang hindi siya si Donald Trump. Wala naman akong bisyon na may uupuan kaming last will and testament. Ang legal pala na maaring mangyari ay makikihati pa sa aking anak ang dating karelasyon, dahil sa mata ng batas, ganu'n ang nararapat. Sabi ko na nga ba. Kahit hanggang sa bagay na iyon, talo ang babae. Naiinis lang ako sa sarili ko dahil naging napaka-careless ko sa aking kinabukasan. Isa rin pala itong pagpapatiwakal.

Ito ang tunay na dahilan kung bakit iba ang hubog ng karakter ni Jo sa karakter ni Laya. Ang identidad ni Laya ay anak siya ng manunulat na naghahanap ng sariling tinig. Samantala, ang identidad ni Jo ay naghahanap siya ng legitimacy bilang asawa.

At ano ang kaugnayan ng Sacred Heart Novitiate sa lahat ng pagmumuning ito? Iniisip ko lang na 'yung pagreretreat ni Jo sa lugar na iyon was actually an excuse to forgive herself for what she is about to do. Dalawang bagay lang 'yun -- leave her husband, or kill herself. (Pero puwede ring echo lang ang eksenang ito ni Jo ng isa pang eksena, na wala si Jo kundi tampok ang asawa ni Mitoy, si Fiona. Same options. Pero ang pinili ni Fiona, leave the husband. Pinag-iisipan ko pa ng mabuti kung tama ba 'yung artistic decision na piliin ni Jo 'yung kill herself option. Kasi parang napaka-derivative ng mga nauna nang modernist works. Besides, kung hindi ito masugid na naforeground, 'day, ang corny nito. Baka sa halip na maging poignant e maging comic. Pero puwede rin na bungled 'yung suicide attempt -- ganu'n talaga siya kapalpak. Ewan. Hindi ko pa alam. Basta ang tiyak ako, ang desisyon ni Jo ay kunektado dapat sa desisyon rin ni Antonio na umuwi. Isa pang option, what if ang gagawa ng pasyang ito ay si Wanda, at hindi si Jo? Equally powerful? Hmmm.)

Kakatwa ang desisyong magretreat kasi hindi naman pinalaking Katoliko si Jo. Laging critical ang standpoint ng mga magulang niya sa faith na 'yun, lalo na ang tatay niya. Bukod sa hindi na ito nagsisimba, pinagsusunog nito ang lahat ng mga akdang may kinalaman sa pananampalataya -- Bibliya, Mauriac, Moore. Ipinatapon ang mga santo sa altar. Akala mo nga hindi nag-aral sa UST. (O mas kapani-paniwala na galing nga siya doon?) Sa indiskrimasyon ng pagtatapon, hindi naman mahalaga kung ikaw ang sumulat ng Gospel o isa ka lamang medium para palaganapin ang christian faith as redeeming sa mga sinulat na katha. Wala na akong espasyo para sa iba ko pang libro, para sa mga mas mahahalagang libro, iyon ang katwiran ng tatay ni Jo. May mga alaala si Jo na linalampas-lampasan nila ang selebrasyon ng Pasko. Walang rega-regalo. O kahit na mahal na araw, Biyernes Santo. Doon pa siya magpapaluto ng corned beef.

Total opposite ito ng nanay ni Jo, na nangarap na maging madre noon. Na naniniwalang may kaluluwa ang bawat bagay, bago pa nauso ang mga New Age shit. Na laging nangangaral kay Jo, para tumigil ang mga bangungot niya, na laging magdasal bago matulog, at pagkagising. Malalaman ni Jo na hindi lang pala siya ang nakaranas ng sangandaan bilang katolikong babae. Dahil na rin sa pagproproseso ng tiyuhin niya (si Mitoy) ng mga papeles para ma-annull ang church marriage nito sa asawang paulit ulit siyang pinendeho, mababasa ni Jo mula sa isang dokumento na sinulat ng ina ang pagkakadawit nito sa isang sitwasyon na hindi niya akalaing maiisip man lang nito: ang magpalaglag. Sa dokumento, ginamit na rason ang paghikayat ng dating karelasyon ni Mitoy, si Fiona, na gawin ito ng nanay ni Jo. At the very last moment, nagbagong isip si Emilia, ang ina ni Jo.

Iniisip ko 'yung senaryo ng eksaktong pagpunta ng maghipag sa klinika. Isang may kuwarenta'y anyos na babae, may-asawa, na sinasamahan ng isang may trenta anyos na babae. Nakasakay silang dalawa sa bangkang de motor para mapuntahan ang klinika na nasa kabilang pampang. Malungkot ang mas nakatatandang babae, masuka suka sa pagtanaw sa mga lumulutang lutang na water lily sa mangitim ngitim na tubig, halos kabahan na may makikitang lumulutang lutang rin na laman doon -- saang pelikula ko nga ba napanood ito? Si Gina Alajar at Sandy Andolong, kasama ang boyfriend ng karakter ni Alajar na si Philip Salvador? Makararating ang dalawang babae sa klinika, kung saan ang duktor ay hindi mo rin aakalaing gumagawa ng prosesong ito na pagkitil ng buhay. Siya 'yung 'tipong makakasalubong mo pa sa mga cursillo, 'yung tipong palasimbang mama na makiki"peace be with you" sa 'yo, may kotseng puti na may rosaryo pa na binasbasan ng milagrosong tubig ng Agoo. Sa kritikal na sandali ng pagtanggi, paano kaya natapos ang eksena? Iniwan ba ng nakatatandang babae 'yung isa pa sa klinika? Ano'ng pumasok sa diwa niya noong nagdesisyon siya?

Samantala, may nakita akong entry sa journal ng Pasakalye na sa tingin ko'y magagamit ko sa konstruksiyon ng eksena ni Jo. Itinatala ko kasi sa aking journal ang mga balitang nasasagap ko, isa lang sa maraming mga balita, na dumadaloy sa araw araw. May inang linaslas ang leeg ng kanyang limang taong gulang na anak. Patay. Hindi pumanaw ang bata dahil sa paglaslas mismo, kundi sa kapurulan ng instrumentong ginamit. Ang isa pang anak, 'yung bunso, na sanggol pa lamang, ay linaslas rin. Patay. Ipinakita sa telebisyon ang suspekt. Hindi katulad ng inaasahan nating itsura ng baliw na ina: tulala? umiiyak? nagmumukhang Sisa? Hindi. Nakaupo lamang siya, ni walang bahid ng luha, hindi mukhang baliw, parang pagod na pagod lang, kagaya marahil ng aking mukha kapag napagod sa maghapong pagwawasto ng papel at humihigop ng kape.

Ipinakita sa telebisyon ang itsura ng asawa niya: lalakeng may kuwarenta anyos mahigit, payat, bakas sa pananamit at galaw na walang trabaho, lasing. Parang hindi pa niya nauunawaan ang pangyayari. Sa pagitan niya at ng kanyang asawa, siya pa ang mukhang wala nang ulirat, dahil hindi makontrol ang pagbibiling ng kanyang leeg sa kaiiling. Sabi ng voice over ng reporter, ipinauubaya na lamang daw ng mag-asawa sa DSWD ang mga anak nila habang wala pa silang mga trabaho. (May pakiramdam kang bola lang 'yung voice over kasi pa'no mo ba kakausapin ang dalawang taong kagaya nito matapos ang trahedya? Alangan namang itanong mo kung kumusta na sila di ba?) Binigyan ng network ang pamilyang ito ng ilang mga items para makapagsimula ng "negosyo": supot supot ng korniks, skyflakes at iba pang mga junk food items na matatagpuan sa bilihan ng tinging sigarilyo't kendi. Dulo ng segment, klaro na 'yung network ang bida, ang mga tagapagsagip. Dulo ng segment, masama't pabaya ang mga magulang, lalo na 'yung ina, na bukod sa pinakitang walang luha'y finocus pa ang kutsilyong ginamit sa paglaslas: kinakalawang na't mukhang nagkakahalaga lamang ng beinte pesos.

IV. Resolusyon

Masyadong sprawling ang tubo ng aking mga iniisip. Hindi ko na namalayang nawaglit 'yung dalawang opsiyon na binabanggit ko kanina, ukol kay Jo. At sa puntong ito, mukhang identifiable na rin sa akin 'yung major theme sa nobela: ano ba ang ibig sabihin ng pagsasama? Ano ba ang saysay ng pag-aasawa? Ano ang mangyayari sa pagsasama kapag binabatak ito ng hamon ng paghihiwalay dala ng pangingibang bansa? Mauulit ang temang ito hindi lang sa Pasakalye, o sa Mobilidad, kundi pati na rin sa 11 Chopin St. Habang nababalahaw pa ako sa kabanata ukol kay Antonio, itutuloy ko muna siguro 'yung Chopin segment.

Si Chopin ang pinakaromantikong kompositor ng 17th century, ayon na rin sa Wikipedia. Marami siyang sinulat na mga piyesa para sa piano, at marami siyang mga innobasyon sa paglikha, kabilang ang popularisasyon ng etude. Pinakadakilang kompositor raw siya ng piano. Bukod sa etudes, nakasulat ng mga polonaise (may dagundong ng digma't hidwaan), waltz (ang ballroom), nocturnes (tagpuan ng mga magsing-irog sa ilalim ng buwan), at ballades. Promising na sana ang career niya pero umalsa ang mga mga Polish sa mga Ruso. Nabigo ang himagsik. Nagkaroon ng rehimen ng batas militar, na naabutan ni Chopin sa Warsaw. Napilitan si Chopin na lumisan, at manirahan na ng tuluyan sa Pransiya. Trenta'y nuwebe siya nang mamatay, sa sakit na tuberkulosis. At siyangapala, naging kalaguyo siya ng nobelistang si George Sands. Pero mas interesado ako doon sa naging kapalaran ng piyano niya -- na winasak ng rehimen, nang literal itong itinulak palabas ng bintana. (Parang sa Looney Tunes cartoon.) Gusto ko 'yung image na 'yun at itinago ko ito sa aking utak, may kutob akong magagamit ko sa hinaharap sa narratibong ito.

Kinikilala ko ang kompositor na ito kahit na hindi ako nakatira sa isang pamamahay na balot ng alpombra, may Victorian inspired na muwebles, na may mga putaki-putaking platito ng mga tirang pastry o linalanggam na mga prutas. Tumubo ang inspirasyon ni Chopin sa espasyong may maalikabok na kuwarto't may bumabahing na babae na nagpupuyat ngayon sa pag-eencode ng mga unang salta ng isip.

Sa totoo lang, aliw na aliw ako sa aking ginagawa. Unti unting lumilinaw ang mga tema, kahit na nalulula na ako sa inaabot ng mga kuwento. Mahuhulog at mahuhulog rin ang mga pirasong ito sa dapat nilang kalagyang lugar. Kailangan ko lang na pagtiyagaan ang kanilang pamumukadkad.

Cain

2008-01-13T10:27:00.000-08:00

Kung naging Biblikal akong tauhan, hindi ako si Ruth, ang mapagmahal na biyuda, na sukat mamatay ang asawa'y pinili pa ring makasama ang kaanak ng kabiyak. Hindi rin ako si Magdalena, bagamat hinahangaan ko ang tibay ng kanyang pagkatao sa kabila ng pinagdaanan, at kahanga hanga rin ang kanyang debosyon kay Kristo. Ako kaya si Veronica, na pumunas ng mukha ni Kristo't namangha sa nakitang bakas ng mismong mukhang iyon?

Ang totoo, gusto ko si Hudas. Wala siyang takot. Marami siyang mga tanong. Kung tutuusin, kung hindi siya maurirat, aba'y hindi siguro ganu'n ka-interesante ang pag-uusap. Walang dayalektika, wika nga. Siya ang nagkanulo, at dahil hindi niya maatim ang kataksilang ginawa, nagbigti siya. Imbi ang kaluluwa niya, na hindi na nanahan sa anumang lugar.

Si Cain, para sa akin, ay isa rin sa pinaka-interesanteng tauhan ng Bibliya. Ramdam ko ang sama ng kanyang loob. 'Yung tipong alam niyang nagpakabuti siya bilang anak, ngunit hindi pala sumasapat iyon. Napatay pa niya ang kapatid sa inggit at selos.

Bago isipin ng mambabasa na pangarap kong magpari, sinasabi ko na sa inyong hindi po. Naisip ko lang ito dahil pinagmumunihan ko ngayon ang hinampo ng aking asawa. Biblikal ang uri ng kanyang hinampo. Hinanakit sa kitid ng unawa ng kapatid, na anya'y ayaw na niyang makatrabaho. Sa totoo lang, hindi naman kinulang ng biyaya ang aking asawa pagdating sa mga talent. Nag-iisa siyang nakilala ko na kayang mag-ayos ng mga bagay na sira o wasak. May oido sa teknikal na kaalaman, nakakapagpatino ng mga duling na tv, inaantok na elisi, hinihikang mga aircon. Tinitingnan niya ang kakayahan niya bilang bokasyon. Dati, bago ko raw siya makilala, libangan niya ang tumulong sa pag-aayos ng mga kotseng nasiraan sa Session road. Ilang beses ko nang nakita kung paano siya tumulong sa mga taong hindi niya kaano ano pagdating sa sasakyan. May sibol siya ng awa para sa karaniwan, magmula sa mga matatandang ale na humihingi ng plastik na basyo na bibigyan pa niya ng aming tirang ulam, hanggang sa mga batang palaboy na aabutan niya ng barya.

Hindi niya napakinabangan pagdating sa career ang kurso niya sa Economics sa UP. Naabutan siya ng aktibismo sa unibersidad, at may panahong pinili niyang kumilos sa kanayunan. Hindi na nagkaroon ng ganang magtrabaho sa opisina, hindi na rin pinilit ang sariling bumagay sa mundo ng korporasyon. Umunlad na marahil ang kanyang mga dating kaklase. Talagang isinabuhay ang diwa nina Adam Smith at iba pang mga kapitalista. Kung mapag-uusapan ang kanyang college days, paborito niyang anecdote 'yung kung paano siya gumanti sa dati niyang guro sa Macroeconomics. Sa parking lot. Binato niya ng itlog ang kotse, itlog na pinagtiyagaan pa niyang tusukin ng heringilyang may kemikal na sisira sa pintura, tutupukin ang kulay, pakakalawangin. Plinano niya ang lahat na akala mo'y isang paglusob sa enemy territory na may mapa pa't walkie talkie.

Musmos siya na naghahanap lagi ng undivided attention. Kapag nagkukuwento, kailangang all ears. Napipikon siya sa ugali kong kalahating diwa lang ang nasa kumbersasyon, dahil ang natira'y nakatutok sa pagmamasid at pagmumuni ng kung ano ano. Kailangan mong ibigay ang annotasyon ng pinapanood mong pelikula o telecast ng balita, kahit unang beses mo rin lang iyong napanonood. Kailangan mo ring asikasuhin siya pagdating -- tulungan sa pagbubuhat ng gamit, abutan ng malinis na kamiseta. Alukin ng makakain. Mga tungkulin ng asawa.

Maraming mga talento, may matalas na isip, may puso sa karaniwang tao. Pero laging minumulto ng sama ng loob sa kanyang mga pinili. Nasasaktan sa labis na pagtatanong. Masamang magalit. Madalas bangungutin. Maingay makipagtalo. Pumapatol sa bata. Bihasa sa blackmail. Isang Cain, isang Hudas, at isa ring Kristo, na binilot sa iisang katawan.

Psychic Clutter

2008-01-12T12:39:00.001-08:00

It was a relief, to finally speak about the things left unsaid, esp. about the domestic situation that I covered in my previous blog entry. For a long time I felt I was all alone in the position of confronting the matter head-on. It also didn't help that I didn't want to hurt my sister-in-law's feelings, nor my nephews'. This time, I know I have already done the damage by the precise nature of writing about it in a blog. It's like unloading a large black bag of psychic trash in a field. It's another kind of pollution, another kind of eco-clutter that is more psychic in range. Wrath is one of the seven deadliest sins and perhaps I am guilty. But wrath also gave birth to creative inspiration, to concentration, and to finding one's philosophy about approaching wrath. Can you imagine all the people logging on to their blogs and unloading all their thoughts, just like me? I am amazed at the computer's ability not only to store all that soup, but also how it manages not to let that soup leak.

Nakatulong talaga ng malaki na malaman ko na 'yung attitude rin ni Nick sa bagay na ito ay mas confrontational. Lahat kasi sila'y umiiwas. Hayaan mo na siya, marerealize rin niya 'yun, masesettle rin niya 'yun, kagaya nga ng winika ni Bert o ni Des. Ganu'n pala ang epekto kapag nakikita mo mula sa labas 'yung eksaktong sitwasyon na nakita ng mga kaibigan tungkol sa iyo.
That obstinacy not to take part in improving one's situation, one's clinging to that sliver of hope that perhaps, change will come. Hindi talaga darating ang kaligayahan sa buhay ng kusa, kailangang likhain ito. At para malikha ito, kailangang likhain rin mula sa kawalan, mula sa kalat ng kung ano-anong mga pagpasya, pagkabigo, pangarap, ang sarili. I am a consequence of all the things that I have done and failed to do, of all the things that I have thought and felt and have actually created. I am a construct of all the things that I have read, whether they are real books or real texts that breathe life. Lahat ng pinili kong maalala, lahat ng pinili kong kalimutan, lahat ng kusa kong naaalala, o nakalilimutan.

Kagabi, nasaling na naman ng aking asawa ang sugat na di na gumaling galing. Sinabi niya sa akin na bakit ko linalakad ang nominasyon ni Rene para sa national artist samantalang bago siguro si Rene, dapat ang tatay ko muna. "He is a great writer." To which I replied, "Of course he is. Everybody knows that. And I acknowledge it with all my heart. It just so happened that there are so many things that I have to do at hindi ko na alam kung ano ang uunahin ko." And then before I knew it, an image flashed from my memory: there he was bald, tanned and skinned to the bones with that disease that ravaged all the vitality he once had. There he was with his throat, with that hole, all possibilities of speech taken away. A hand, that same hand that simultaneously stroked my hair fondly when I was a child, the hand that gave me pen and paper to draw and write with, the hand that constantly tapped the typewriter keys in all those years spent in imposed solitude, that same hand that pushed me away and slapped me. The biggest obstacle that I have with what my husband is asking for is my past. I am now forty years old and yet I know, deep down, that I have been emotionally crippled by the experience of being the unloved daughter. It is no exaggeration to say that I have found my father, the nurturing father that I needed, in Rene. It is also sad to realize that even my dead mentor had issues involving his family, for he also alienated his own kin. I feel for them, because I was in that same position with my father and his sullen art.

We can re-create our family, we can redefine family. I have my own family now, which I would truly defend with my last breath. The friends that I have are also my family -- some of them, many of them, have all passed on literally, and figuratively. I'd like to think that some day, when I do meet my own father, that there would be no more hurts. Because even if I always assume that I've moved on, there would always be that slip, and I would remember. Perhaps there is a reverse movement somewhere, and I just haven't learned that -- yet. Nang narinig na ni Bert ang paliwanag ko kung bakit, hindi na siya nagtanong, o nagpilit na gawin ko iyon. Salamat naman -- at saktong ipinalalabas sa tv ang Milan nina Piolo at Claudine, isang kuwento sa karanasan ng mga OFW sa Italya. Tiyempong nasa eksena na ng aking epiphanic moment 'yung pagkikita nina Claudine at Piolo sa isang plaza na maraming mga kalapati. Talagang ibong mang may layang lumipad ang karanasan.

Siguro, ngayong naungkat na ito muli, puwede kaming magkita ni Coralu, isang kapwa guro at kaibigan, na ibig gawin ang pagtitipon ng mga sanaysay ni Papa. Nagkausap na kami ukol dito, katunayan, ibinigay ko na rin sa kanya ang tomo ng mga sanaysay, papeles, clippings. Isang maliit na porsiyon lamang iyon ng katawan ng naisulat ng aking ama. Narito pa sa bahay, diyan sa isang filing cabinet sa sulok, ang kanyang mga journals. Paminsan, kagaya ngayon, sumisigid ang guilt at habag sa sarili sa pag-aalala. Kahit na anong intellectualization ang gawin ko tungkol sa bagay na iyon. Kahit na isipin ko ang ilang mga oras na ibinuhos ko sa sesyon ng pakikipag-usap sa mabait na doktorang si Marge Holmes. Dumaraan ang lahat ng ito na parang tren na mabilis na mabilis, at nasa estasyon ako't nalilito kung sasakay ba ako sa susunod na tren o magpapaiwan na lang para sa susunod pa, kung mayroon pa.

Siguro, nakasakay na nga ako sa ibang tren. Dahil heto ako, buhay pa, dilat, mulat, at kahit paano'y may kaunting natutunan sa karanasan.

Back to the Future, Hitback sa Nakaraan

2008-01-11T13:57:00.000-08:00

Sa babasa nito, na posibleng kamag-anak, kaibigan, o kakilala. Pasintabi kung naungkat ko pang masyado ang personal kong buhay pati ang buhay ng may buhay. Hindi ko alam kung sapat na batayan ang "katotohanan" para sa mga gawaing katulad nito, dahil alam kong makakasakit ito, kung sakali. Ibig kong bawasan ang pait -- gaya ba ng pagluluto sa ampalaya. Ibinababad muna sa tubig, lalagyan ng konting asin. Pero ang pagluluto na ibig ko sa ampalaya'y naroon talaga ang lasa ng gulay. Ang pait ng ampalaya ay mula raw sa sama-samang lasa ng iba't ibang gulay na ginaya ng ampalaya, ayon sa isang kuwentong pambata. Tamis, alat, asim, lutong. Mapakla nga. Hindi ko na rin itinago ang mga pangalan sa mga inisyal o pseudonym -- kasi, ang katwiran ko, ang pagkakahawig nito sa mga tunay na tao'y talagang sinadya. Ngayon, hahatulan ako marahil. Iyan ba ang magiging kapalit ng pagpapakatotoo? Gusto kong isipin na ang responsibilidad ko'y sa imahinasyon, at sa insight. Sa aking mga masasaktan, pasintabi, kailangan ko itong ihinga kundi puputok ako.

Kailangang matutunan kong tahimik na tanggihan ang anumang dibersiyon na nakapaligid kapag naghahanda na sa pagtuturo. Kanina, kagaya ng nakasanayan, nakapag-email pa ako ng mahalagang sulat para sa tiyuhin ko na nagtatanong sa renobasyon ng bahay niya. Renobasyon ng bahay ang napasukang trabaho ngayon ni Bert. Siya ang contractor, supervisor. Magaling pala siya dito dahil may natural siyang kamada sa pakikipag-usap sa manggagawa, marunong siya ng manual labor (mula pagsesemento, pagiging tubero, elektronikal na paglalay-out), at may background siya sa accounting. Sinusuwerte rin siya dahil kapag patapos na siya ng isang proyekto sa aking mga kaanak, may ipagagawa naman sa kanya ang kanyang kapatid, o kamag-anak mula sa kanyang kapatid. Wala pa naman siyang propesyunal na lisensya para gawin ito. Minsan niyang nabanggit na ibig niya. Pero mukhang ok namang wala. "Dito sa Pilipinas, kahit wala kang license to operate pero may pondo ka, hala, sige."

Kagaya ng nakasanayan na rin dito sa bahay magmula nang unang mag-usap ang magkapatid ng harapan sa webcam, eksaktong alas 10 ng umaga ay tumatawag na si Nick. Sinet-up ko na lang ang laptop sa katabing mesa para doon na ako maghanda ng leksiyon para sa 2 subject. Mukhang naging mali ang aking pasya na ilagay roon ang aking kompyuter. Mas maganda siguro kung naglibrary na lamang ako't sa department na ako nagpaprint. Pero hindi rin naman sayang ang oras. May mga napag-usapan ang magkapatid na sa tingin ko'y malaki rin ang naitulong para sa isa't isa, at pati na rin sa aming mag-asawa'y may naklaro rin.

Noong una, masaya ang usapan nila. Linagay ni Nick ang laptop sa kanyang garahe, katabi ng kotse ng kanyang anak (na wala raw transmission, modernong moderno, wika ni Bert.) Nagbukas ito ng Smirnoff vodka. Inggit na inggit si Bert dahil hanggang kape lamang ang kanyang iniinom. "Magpadala ka naman ng ganyan dito, para matikman ko." Hiling ito ni Bert, matapos malaman na ang vodka dito sa Pilipinas na Absolut ay hindi naman "real thing" kasi hindi galing ng Russia, di tulad ng Smirnoff o Stolichnaya. "Magaling lang ang packaging ng Absolut."

Napag-usapan nila ang mga patakaran ng gobyerno doon sa US na ibang iba sa Pilipinas. Tampok doon 'yung hindi mo pupuwedeng suhulan ang isang police officer dahil baka makulong ka pa. "Yung may isisingit ka sa lisensiya mo na dolyar, aba, mapapahiya ka lang dahil ikaw ang aarestuhin at ikukulong." Pitong libo mahigit ang kinikita ng mga pulis doon, kaya bakit naman sila magkaka-interes sa barya? Ganu'n rin ang kalagayan ng teacher sa elementary o middle school, na ang starting salary ay isang libo limang daan pataas. "Di gaya sa Pilipinas na tatawagin 'yung estudyante na pumunta sa bahay niya para linisin 'yun, lalo na kung tagilid ang marka. O 'yung kailangan pang magbenta ng longganisa." Kahit ang freeway na dati rati niyang kinatatakutan na pasukan ay, sa bandang huli, naenjoy na rin niya. Mas mabilis ang takbo, nakakahilo sa umpisa, pero kapag nakasanayan, higit pang mas mabilis na paraan para makarating ng mabilis sa paroroonan. Hindi lang dahil modernong moderno ang Amerika pagdating sa mga materyal na bagay kagaya ng plasma tv, digicam o kotse. Kapag nag-uusap sila ni Bert, maalala mo 'yung set-up na napapanood mo sa Back to the Future or varieties of it. Isang sayantist ang magpapakilala ng mundong mangyayari pa lang, at natutuwa ang taong mula sa nakaraan dahil tila binibigyan siya ng kapangyarihang "baguhin" ang mangyayari pa lang.

Siguro, obertura lang ang mga pag-uusap na ito para sa naging liko ng kumbersasyon. Nang makumusta ni Nick ang lagay ni Ex, naging emosyonal na. Masakit marinig na tawaging isa't kalahating tanga ang nabanggit na kapatid. "Matagal na siyang ginagantso ng asawa niya, pakisabi sa kanya, gumising na siya." Naungkat ang paraan na ginawa ng mga magkakapatid para tulungan si Ex -- ang mahabang master narrative na dinala sila sa Davao, kung paano sinagot ang tuition ng mga bata, kung paano rin tumulong ang lahat ng mga kapatid na nasa Pilipinas, mula Baguio hanggang Quezon City. Kabit kabit na ang pagkakaungkat, parang tanikalang kalawangin na lagi lang na nakatago sa diwa ng isa't isa. Ipinaliwanag ni Nick kung bakit sumasama ang kanyang loob sa nangyayari -- at dito'y lubos ko siyang naiintindihan.

Sa mahabang panahon ng pagsasama nilang mag-asawa, kung masasabi mang pagsasama iyon, hindi niya talaga nakasama ang asawa sa tunay na mga tagpong kailangan niya ito. Lahat daw ng tinanong ni Nick ukol sa kondisyon ni Ex ay naniniwalang may ibang pamilya ang asawa. At lahat sila ay nagtataka kung bakit hindi pa niya iyon kinukumprunta. Inulit ni Bert ang naging sagot niya sa akin noong minsang itinanong ko na rin sa kanya ito. "ano'ng gusto mo magRambo sila?"

Bakit hindi, sa loob loob ko. She has every right. Saan ka nakakita ng isang pamilya na ganu'n kamahal ang isa't isa na isasakripisyo kahit ang katahimikan ng sarili nilang pamilya, kagaya ng nangyari sa amin ni Bert? Na ngayon lang niya inamin na ganu'n pala kalala ang sitwasyon at buong akala ko noo'y kami ang kanyang inabandona? Nagkasabay sabay iyon sa isang pangyayari rin ng aming buhay sa pamilya -- nakaratay ang tatay ko noon sa sakit niyang kanser sa baga. Pero gayunpaman mahalaga na marinig ko kay Bert 'yung sorry ukol sa bagay na ito.

Well, ano'ng kuneksiyon ng lahat ng ito sa aking pagtuturo? Nadrain ako emotionally, gayundin sina Des at Bert. "Kausapin niyo si Ex," ang paulit ulit na bilin ni Nick sa dalawa pa niyang kapatid. By this time, lasing na siya at nakahandusay na sa gilid ng kanyang kotse. Nag-aalala sina Bert na baka iwan niya na bukas ang pinto ng garahe. Paulit ulit rin nilang sinasabi sa kanya na isara na iyon. At isinara na nga niya. Naglog-off na.

Lumulutang ang diwa ko nang pumasok ako sa unang klase. Humiling ako ng moratorium. (At walang kamalay malay na ang salita palang ito ang ginagamit sa pagrerestructure ng utang sa government housing loans.) Sinikap kong maging sinsero sa pagtuturo, pero nabigo ulit ako. Mabuti, hindi kagaya ng dati, hindi ako naging emosyonal. Hindi malimutan ng dati kong estudyante halimbawa na umiyak ako sa klase pagkaraan ng isang away mula sa bahay. Ayaw ko nang mangyari iyon. Parang katulad iyon ng di sinasadyang pagdumi ng bata sa salawal. Napapahiya ka, tao ka, oo, pero napapahiya ka.

Kahit ang ikalawang klase ay hindi rin naging maganda, bagamat akala ko'y napaghandaan ko na ito. Naging defensive ang stance ko unconsciously -- na humantong rin sa resolve ko na huwag nang ituro ang artikulong "Ika-Anim na Utos" -- dahil pirme na lang akong humaharap na tila ako ang pinaka makasalanang babae sa mundong ibabaw. Hindi mapigilan ng kabataan na isiwalat ang nasa isip nila. Kagaya ko rin, bilang manunulat, na hindi macensor ang sarili sa pag-iisip at pagsulat mismo ng naiisip. Noon magpahanggang ngayon, tanggap ko na na hindi kami kailanman magkakasundo ng institusyon ng simbahan -- lagi nitong gagamasin ang mga kamalayang katulad ko, dahil mapanganib kami sa sangkalupaan ng mga masusunurin. (Kaya nga ang running joke ko sa anak ko'y kapag nagkita kami sa langit, batiin niya ako. Tiyak na hindi ako mapupunta roon dahil sa baba ako madedestino.)

Saan hahantong ang pag-uusap kanina nilang magkakapatid? Sa palagay mo ba, makikinig ang nasabing partido sa suhestiyon ng nagmamalasakit mula sa malayo? Mananatali marahil ang dating sistema -- uuwi at uuwi pa rin sa Marikina ang ama, magpapanggap ang pamilya na siya'y ama, at saka lilipad muli pabalik sa trabaho sa Saudi. Magpapadala ng sustento, na habang tumatagal ay pahirap nang pahirap na pagkasyahin ng asawa. "Hindi pa kasi tapos ang bunso." Lalong nanggalaiti si Nick sa katwirang iyon. Kasi, bakit ipuputong sa ulo ng isang sinungaling ang karangalan na pinagsikapan niyang maipagtapos ang anak, samantalang wala naman siya roon?

Unfair siguro dahil nagampanan naman ng amang iyon ang papel niya for the first ten or so years? But then the wounds have gone so deep that hey have festered. May malasakit kaming lahat sa aming kapatid (at isinasama ko na ang aking sarili rito) pero ang ibig ko'y mas maging confrontational. Putulin na ang anumang ugnayan doon. Huwag nang umasa at all sa padala. Para wala na rin siyang kapangyarihan. Pero ganu'n lang ba kadali? Nariyan na ang pagmamahal ng asawa, ang pagmamahal ng mga anak. 'Yun ang pinakamabigat na hadlang para magising. Isa pa'y ang pag-asang magkakatotoo rin balang araw ang pagkabuo nilang muli, bilang isang pamilya.

Sabi ko na. Ang pag-asa ang nagiging sanhi ng pagkabaliw, at pagpili na hindi talikuran ang isang toxic nang pagsasama.

Hindi Muna Ako Gagamit Ng Mga Larawan

2008-01-10T11:23:00.000-08:00

Awtomatiko na akong nagigising ng alas tres ng umaga. Kahit ga'no ako kapagod, o kahit pa puyat rin noong nakaraang araw. Nakakapaggym na rin ako ng mas madalas. Talagang pinagsisikapan ko na patuparin 'yung maxim na "a sound mind is a sound body". Kay rami na ngapalang nangyayari sa paligid na hindi ko na nababanggit rito. Natuklasan ko na lang kaninang tanghali, bago ako pumasok sa klase, na ang natupok na Narra Dorm kahapon ay inabandona na magmula pa noong Oct, 2003. Apat na taon na palang mahigit, at nadadaan-daanan ko pa, sa pag-aakalang may mga dormers pa roon. At saka ko rin lang napagtagpi na 'yung panaginip ng orchids na namumulaklak ay kakawing ng pagdaan ko sa dormitoryong iyon-- nasa langit ang mga orkidyas, malalaki, at kulay violeta ang lahat.

Bukod sa balitang pagtupok ng dorm, isang empleyado ng main lib ang tumalon. Kanina ko lang nakumpirma kung sino siya. Wala namang nakakaalam kung bakit, nanlambot lang ako ng malaman kong may naiwan pa siyang mga anak na nag-aaral, dalawa. At dahil sa opsiyon niyang pinili sa pag-exit sa mundong ibabaw, may posibilidad na hindi matatanggap ng kanyang mga anak ang mga benepisyo na para sa kanya. Doon ako nalungkot. Aktibo daw siya sa unyon. Iniisip ko nga kung nakita ko na siya. Madalas rin naman akong pumupunta sa lib noon, kung minsan pa nga'y nagsusulat ako sa archives section dala na rin ng mabait na alok ni Ms. Arlante na maari akong pumunta roon kung gusto kong makasulat. Ang sectiong tinutukoy ko ay ang archives. May isang kuwarto roon -- bukod sa pinaka silid ng mga kahon kahon ng mga manuskrito -- na aircon at nakapagsulat rin ako ng ilang beses roon. Iniisip ko kung nakasalubong ko ang lalaking iyon kahit minsan. Hindi ako makasiguro. Tahimik rin siyang tao. Mapag-isa. Nanghihinayang nga ang librarian na nakausap ko, si Lulu, na hindi na sila magkakasama dahil nadestino na sila sa new building ng arts and letters sa ground floor. Sabay sabay rin sila kasi kahit paano sa pananghalian, o may okasyon rin sila para magkumustahan. Napakahalaga ng maiikling kumustahan para sa mga katulad niya. Alam ko dahil may panahong naiisip isip ko 'yun -- hindi ang pagtalon, masyado akong duwag, kundi ang pag-eexit. Nakakasagip sa katinuan 'yung maiikling kumustahan. Kailangang ipadama sa kapwa guro, o sa kasamahan sa trabaho na ang nararanasang hirap ay dama at nauunawaan rin ng isa. Baka nakatulong pa sa di-kilalang empleyado (alam ko ang pangalan ngunit pinili ko na wag nang banggitin para na rin sa kanyang mga anak) ang malaman na hindi siya nag-iisa. Kahit na single parent siya at ipinagluluto pa ng hapunan ang kanyang mga anak. Kahit damang dama niya ang liit ng suweldo (wag nang banggitin ang mga kaltas sa mga utang) na pinagkakasya sa tumataas na presyo ng tubig, kuryente, gasul, pagkain.

Naging tuloy tuloy lang rin ang klase nang walang nangyayaring kakaiba. Ikinalulugod ko na lumipas na rin ang panahong taranta ako at blangko. Literal na naroon ang aking katawan sa klase pero ang diwa ko'y nasa ibang lugar. Isang manananggal sa campus. Na hindi naman takot sa bawang, na wala namang pangil o pakpak, na hindi naman sumisisipsip ng matris. Isang manananggal na nagtuturo ng panitikan na ibig makasulat ng panitikan, nilalang ng library, hikain, nakasalamin, edad kuwarenta. Buhay pa rin ang manananggal na iyon pero hindi na gaanong lumilipad. Nakapalupot ang identidad na iyon sa isang estrambre na rin ng sinulid na pansamantalang itinago muna. Lubhang mapanganib na pakawalan ng walang responsibilidad. Naawa lang ako sa mga naging estudyante ko sa partikular na semestreng iyon dahil casualty sila sa aking pagkangarag. Kaya bumabawi ako kahit paano sa mga nakaraang semestre. Nagpapaquiz na ako ng regular para hindi na rin masyadong magbibigay ng exam, nagpapaulat ako ng mas madalas at sinisikap ko talagang ibuod at ibahagi ang opinyon ko sa dulo. Gumagawa ako ng panahon para makapaghanda.

Nakasalubong ko rin ngapala si Jun. Siya naman ang huminga sa akin ng kanyang sama ng loob -- "ako naman ang magdradrama ngayon." Hindi ko na iisa-isahin ang kanyang mga sinabi, dahil tiniyak kong isasarili ko na lang 'yun para sa kanya. Ang buod, ayaw niyang magpatakot. Ayaw na rin niyang magpahigop sa intriga. Buhay writer, buhay tibak. Panga-pangarap ng imortalidad sa bansag ng "pambansang alagad ng sining", na nakapanghihilakbot na rin ang interpretasyon ng ibang nasa puwesto, na ginawa na iyong popularity contest o homage machine. Wala naman akong sinabing payo kay Jun. Ako pa? Kumain lang ako ng kakaning kulay berde, na sinabayan ng C2. Pinakita niya sa akin ang kanyang mga pen and ink drawings. Ang gaganda. Naiinggit nga ako. Parang gusto ko na ring gumuhit muli. Matagal na akong hindi nakapagdrodrowing, samantalang noong aking kabataan, ang aktibidad na ito, bukod sa pagsusulat, ang madalas kong gawin. Nanghinayang nga ako na may ilang mga drowing at painting ako na ginawang sobre. Pinadala ko sa mga kaibigan. Kay Lina Reyes halimbawa, na isang mahusay na makata sa Ingles. Ang nangyari, dala na rin ng kanyang "peripatetic lifestyle" ang kuleksiyon niya ng mga sulat ay nawaglit -- tinangay ng baha sa paglilipat lipat niya ng tahanan. Nalungkot ako nang malaman ko iyon. Bukod na lungkot pa ito sa pagkawalay ng mga kaibigan. Ipinagluksa ko rin ang mga likhang hindi ko na kailanman pa makikita. Parang hindi na rin ako ang gumuhit, parang hindi ako talaga gumuguhit, dahil nawala ang bakas.

Pero sino ang makapagsasabi? Baka isang araw mula ngayon, basta na lang akong bumili ng sketchpad at uupo rin ako sa isang tabi at gagawa muli ng mga larawan sa papel. Nahigop na rin kasi ng panulat ang interes kong ito. Nakakapinta rin ako ng mga salita. Parang painting rin ang teksto na halata kung patse patse at amateurish ang brushstrokes, na linalapatan ng makakapal na pahid ng pintura para retokehin ang mali.

Alas kuwatro na. Hindi ko na binubuksan ang draft ng Pasakalye. Nagtatampo na kaya ang mga tauhan na pinaiidlip ko muna? Hinahayaan ko lang. Gigisingin ko nga sila pero hindi ko naman talaga pinapagsalita, e di balewala rin. Para que pa na naging mga tauhan sila? Hindi maari na magpasapaw sila sa ventriloquista, ako 'yun. Gusto ko silang magkaroon ng sariling buhay, ng sariling biyahe. At hindi na muna ako magpapataranta, kahit na may rasong mataranta dahil ito na ang huling taon, at ibig kong makasagap rin ng benepisyo (research) para sa mga magtatapos sa centennial. Ngunit kagaya ng bihag na itinali ang mga kamay at paa sa apat na kabayo na patatakbuhin sa iba't ibang mga direksiyon, hindi ko alam kung hanggang saan ako dadalhin ng pagbabalanseng ito na hindi bumibigay ang aking laman at diwa. Kailangang pagsikapan na manatiling gising, mapanuri ngunit mapamiyaya sa pasasalamat sa mga maliliit na pagsagip, at laging nakatapak sa lupa.

Oo, kagaya nga ng sinabi ni Socrates, "kilalanin ang sarili," at ang buhay ay isang walang katapusang pag-aapuhap dito. Paano kikilalanin ang sarili na iba iba rin minu-minuto, habang umiimbay sa sayaw ng buhay sa araw araw? Guro kaninang ala una hanggang alas kuwatro ng hapon, kaibigan mula alas singko hanggang alas sais. Ina at asawa mula alas sais hanggang alas tres ng umaga kinabukasan. Manunulat mula alas tres hanggang alas singko. At mula alas sais ng umaga hanggang ala una uli ng hapon, ina at asawa uli. Nakokompartamentalisa ba ang sarili kung sino siya sa partikular na patak ng sandali? Hindi yata. Binubuo ako ng maraming mga sarili, at maraming mga pustura, maraming mga diwang nauutal na nasa dulo ng dilang interpetasyon. Makasarili o mapagbigay? Tanga o matalino? Maalaga sa katawan o pabaya sa isip? Hindi ko alam. Isang buong diskurso rin ang mga ganitong kamangmangan.

Personal na Espasyo

2008-01-08T11:35:00.000-08:00

Isa na namang litrato ng aming bahay na hindi kanais nais. Ito ang dating kama na tinutulugan naming mag-asawa. Lumipat na kami ng kuwarto sa kabila. Hindi kasi mapalagyan ng aircon ang kuwartong ito. Napilitan kaming bumili ng aircon noong isang taon dahil hindi na namin matiis 'yung init. Mas maayos ang interyor ng kuwartong linipatan namin. Dito, sa kuwartong ito, hitik ang pader sa graffiti na sinulat ng aking anak. Red pa ang pentelpen na ipinangsulat. Kapag nagtatampo siya o nabuburyong, sinusulatan niya ang pader. Kaugali ko nga. (Noong nagtrabaho ako bilang Creative Writing teacher sa isang arts school, pinintahan ko ang pader ng cottage ko, gumawa ako ng mural. I'm actually proud of that mural, kinunan iyon ng litrato ng isang co-teacher ko noon, si Owie Badelles. Natuwa rin siya sa painting, but I have the sneaky feeling na kaya niya kinunan ay para rin maalala kung ga'no ako kabaliw sa mga panahong iyon. When I left that school, I bought a large can of latex white paint para mapintahan at takpan ang mural sa cottage 18 ng arts school na iyon. Kawawa naman siguro ang nagpinta noon. Naabala ko pa siya. Now I know exactly how he feels. At ngayon ko lang naisip, self reflexive rin pala mismo ang graffiti, kapag nakikita mo, gusto mong burahin kung hindi ikaw ang nagpahayag, at kapag binura mo puwede ring isiping reverse graffiti iyon, parang binubura mo ang iniwang bakas ng ibang tao.)

Kapag umaga, ang kuwartong ito ang pinakamaliwanag sa buong bahay. Kung mayroon mang kaakit akit sa kuwartong iyon, iyon ang tama ng sikat ng araw. Gusto kong pintahan ang mga pader ng kuwarto, alisin ang graffiti. Gusto ko na ring iparepair ang kama. Binubukbok na ito. Dahil sumisiksik rin naman sa aming tinutulugan ang aming anak, tila mas kailangan ng kamang kakasya ang tatlong tao, 'yung tipong puwede pa silang gumawa ng letra ng alphabet sa pagtulog. Nakapatong sa isang bucket ng laundry detergent ang lamp na dating ginagamit ng aking asawa sa apprenticeship niya sa cellphone repair. Hindi talaga dinisenyo ang lamp na iyon para maging reading lamp dahil may tila magnifying lens iyon sa tuktok ng ilaw. Masakit ito sa mata. Ang electric fan ay discard ng isang nagparepair na kaibigan. Inangkin na ng aking asawa ang appliance dahil tila hindi na interesado 'yung kaibigan niya na kunin. Samantala, ang mukhang malaking fishball sa gilid ng kama ay pamana mula sa dating bahay ng aking lola. Ang ganda ganda ng lamp na ito noon, at babagay marahil sa isang kuwartong mas sosyal ang kagamitan. Minsan, kumain ako sa Ayala Museum Cafe at napansin kong nakasabit na tila parol sa mga puno sa labas ng cafe ang mga ganitong bolang lampara. Hindi na rin makinis ang surface ng lampara, dahil drinowingan ng aking anak ng bandila ng Pilipinas at craters ng buwan. May counter na malapit sa kama, na dati rati taguan ng mga CD, hanggang sa mapansin ko na lang na nauubos ang kuleksiyon. Porous ang buong bahay, period. Hindi maikandado mula sa labas kaya lagusan ito. May sofa sa tabi ng bilog na lamp, at pamana naman ito sa aking ina. Ayon sa kanya, bata pa lamang siya'y ito na ang kanilang upuan. Paborito ko ang sofang ito, na pinalagyan ko na lang ng uratex foam para mas kumportable at maaring tulugan. Katapat ng sofa ang bisikleta na "hiniram" ng aking asawa sa pamangkin ngunit hindi na sinoli. Ito ang bisikletang ginagamit ko rin noon nang tumigil na ako sa yosi at bumalik na sa pag-eehersisyo. Ang bag na nakapatong sa kama ay knapsack na regalo ng ninong ng aking anak para sa Pasko. Sa paanan ng kama'y may dalawang plastik na lalagyanan ng lumang laruan.
Bakit ko ba dinedetalye ang mga nakikita sa loob ng kuwartong ito? Dahil tinuturing ko itong isang creative exercise. Kumbaga sa isang set sa dula, linalarawan ko ang tagpo. Kung maraming mga sinasabi ang isang litrato tungkol sa personal na espasyo, ewan ko kung nasasabi rin ng litratong ito na hiram, pamana, hingi o hiram na walang solian ang karamihan sa mga kagamitang nasa loob nito. Euphemism na sabihing eclectic lang ang panlasa. Mas totoo pa kung sasabihing walang pera ang tao o mga taong gumagamit nito dahil ni hindi mapapintahan ang pader na panay graffiti ng "light", "fuck you" at "tang-ina". Isang pader ba ito sa gasolinahan o sa eskinita? Mapanghi, may pirma ng isang rebeldeng jolog o frat? Malinis ang sahig ng kuwarto, at mabuti na lang at natapos na rin ang mga araw na wala na akong ginawa kundi ligpitin ang kalat na laruan ng aking anak umaga at gabi. Sa ngayon, kaawa-awa ang iniwang siyudad ng lego ng aking anak sa mesa dito sa kuwartong ito. (Na wala na sa picture.) Reminiscent ito ng mga wartorn villages sa Middle East.

Natutulog ang aking sister in law sa kuwartong ito sa ngayon. Hindi naman siya umaangal sa kapayakan ng silid. Simple lang rin naman kasi siyang tao. Tahimik naman ang kuwarto, dahil tahimik rin naman ang katabi nitong silid na inookupahan ng nangangaserang estudyante. Dati, noong dito pa kami natutulog, bahagi na ng mga nakasanayan kong tunog ang ringtone ng cellphone niya (discreet ang volume), ang bukas sara ng kanyang cabinet, ang pauupo upo sa silya marahil, nagrereview. Palaaral ang estudyanteng nakatira sa kuwartong iyon. Pagkagaling sa eskuwela, tumatambay na lamang siya roon at hindi na lumalabas. Parang nababagay nga siya bilang tauhan sa nobela ni Kafka. Kung minsan, naririnig ko pa siyang naglalaba. Isinasabit niya sa may bukana ng pinto ang mga medyas at brip. Dahil nauso na rin ang mp3 player, wala ka na halos maririnig na ambient sounds sa kabila. Bihira ko ring marinig ang tv mula doon.

Ilang pamilya na ba ang tumira sa quonset hut na bahay na ito? ilan na ang natulog sa mismong kuwartong ito at nagsabing, "kay ganda ng sikat ng araw sa kuwartong ito?" sino sino kaya sila? basta lamang ba sila mga propesor o kaanak nila? mga estudyante? May limampung taon na mahigit ang bahay na ito, kung ikukumpirma pa sa records ng unibersidad. Noon ngang bagong lipat kami sa Juan Luna, nakapulot ng dog tag ng sundalo ang asawa ko, mula sa likod. Remnant ng tumira. May sundalong tumira sa bahay na ito.

Sa ngayon, may sundalo pa rin namang nakatira sa bahay na ito. Ngunit iba na ang kanyang digma. Digma niya ang paglimot ng kahapon sa kanya, at sa personal niyang espasyo.

2008-01-07T10:41:00.000-08:00

Ito ang aming sala. Walang kakaiba: may telebisyon (hayun pa nga ang remote control na nasa foreground), may electric fan, bookshelf, at dalawang kolum ng magkakapatong na mga plastic shelves. May coffemaker na sumisilip sa likod ng mga plastik na kahon. Doon ang kusina. Nasisilip mula sa larawan ang kitchen table na pinagpapatungan ng mga thermos, kape, asukal, coffee creamer, mga spices at condiments. Doon, sa kasuluk-sulukan, matatanaw ang mga abubot ng aking asawa. Ang tray na kahoy na naglalaman ng mga pako, isang supot ng mga construction tools. Ang bahay ay kumbinasyon ng talyer at library. Mababaliw marahil ang isang host ng house make-over dito. Bukod sa walang papayag na isuko ang kaayusan ng kalat, wala rin akong naitatabing pondo para magmukhang kahali-halina ang espasyo.

Ito ang litratong ibinubulaga ko ngayon sa blog na ito dahil ibig kong magkomentaryo sa kung papaano ako nahuhubog ng espasyo. Malapit lang sa eryang nakalarawan ang aking mesang sulatan, kung saan naroroon ang computer at ang mga gadgets na kasama nito. Ilang oras pagkaraan ng log in ko dito sa blog na ito, inaasahan na namin ang tawag ng kapatid ng aking asawa, si Nick, na nakatira na ngayon sa Nevada. Naging regular na ang pag-uusap nila ni Bert at para na rin namin siyang kapitbahay dito.

Ipinakita niya, halimbawa, ang interior ng kanyang bahay. Nagsimula muna sa maliit. Dahil pagabi sa kanila (mga 8:00 pm daw) habang patanghali sa amin, kumakain sila ng hapunan habang kami'y kakain pa lang ng almusal o pananghalian. "Sandali at titingnan ko muna ang binebake ko." Nagtungo siya sa kusina at linabas ang tray marahil, inalis ang steak, linatag sa hapag. Si Bert ang kausap niya, at bigla itong nagtanong, "Ano 'yung coldwrap?" Sabi ko, "hindi ko alam." Naghahanda na ako ng materyales para sa klase ko kanina. Bumalik muli si Nick sa screen, at tinatanong niya kami kung magkano ang salad dressing na ganu'n kalaki sa Pilipinas. Sabi ko, mga 150 plus. Nanghuhula lang ako. Sa totoo lang, nakastock pa rin sa ref ang naisipan kong bilhin na mga dressing. Wala pa namang isang taon. Tinoyo ako noon na kumain ng salad noong kasagsagan ng aking determinasyon na magbawas ng timbang sa pagkain at sa gym. Sa dulo, nakornihan na rin ako sa lasa, bukod sa nahihirapan rin akong bumili lagi ng sariwang letsugas at kamatis na malalaki. "Ganda ng kusina mo Nick, ha." Talaga ngang maganda ang kanyang kusina -- maayos ang cabinet, may workspace, may dishwasher. Makalat ang pinaka-espasyo ng handaan ng pagkain. At hindi naman dapat asahan na lilitaw doon si Martha Stewart. Walang katulong doon kaya siguro toka toka rin ng gawain. Mukhang ikinalulugod naman ni Nick ang magluto. "Ganyan naman kami pinalaki. Kahit ang mga lalaki'y marunong magluto," sabi ni Des. Tuwing nasasabi nga niya ito'y nanliliit ako dahil natuto lang akong magluto nang mapilitan, mula sa pakikisama, at mula rin sa sariling gutom.

Pamaya-maya, hindi na lang interyor ng bahay ang ipinakikita. Natapos na sa tour ng kuwartong maluwag na may magandang kama (puting bedsheets); dining area; banyo; porch. Nagtungo na sa garahe, na automated ang sarahan ng pinto. Pinakita ang kotse. Mahal daw maningil ang mga mekaniko. "Aabutin daw ang repair ng 900 dollars kung minsan," sabi ni Bert sa akin.

"Aba'y yayaman ka doon Norberto," ang pabiro kong wika. Nagkutingting ng makina, pinakita kay Bert ang engine nito. Laptop camera lang ang katapat ng mga mata. Impressed na impressed si Des sa bahay, sa kotse. Umabot ang tour sa pakita ng refrigerator at ang nilalaman nito. Ang hamon, ang bacon, ang tray ng mga itlog. A virtual "paradise" -- isang bisyon ng "home" na napapanood lang namin sa cable, 'yung tipong may wall to wall carpetting at may nagdedemo ng pagluluto ng 30 minute meals gamit ang mga teflon coated pans at kuntodo sa mga ingredients. Ang realidad dito sa Pilipinas ay ibang iba, kahit may counterpart pang masasabi sa mga lifestyle shows o may mga bahay ring ganito ang tabas sa mga exclusibong subdibisyon.

Sa kabila ng lahat ng ito, maalala pa rin ang fable ni Aesop tungkol sa country at city mouse. And I don't mean to be mean by saying na naiinggit man kami sa buhay na nakikita namin sa camera, naiisip rin namin ang kapalit. Wala kang maasahang suporta mula sa mga pamilyang malapit lang. Ang kapitbahay, kapag nairita sa tahol ng iyong aso ay puwedeng tumawag ng pulis para patulugin iyon. Ang pagdisiplina sa anak -- ang okasyonal na palo -- ay ipinagbabawal. Child abuse. Ang away mag-asawa ay naiinterpreta bilang battery o domestic violence. Sa Amerika, ang comfort ng tao'y ubod ng taas na ng standard. Ironically, habang pataas iyon ng pataas, mas lalong nadedetach ang tao sa comfort na iyon. Ibang iba ang ginhawa sa comfort.

Ang ginhawa, ayon sa wika natin, ay sumasaklaw mula sa kaluguran ng pisikal na kontak (yakap, halik, haplos), pagkakontento sa pagkain, kaligtaasan sa ginaw o init, kalayaan sa anumang dusa o pahirap. Kung may comfort na iginigiit ang mga middle class homes at lifestyle network, ang ginhawa'y iginigiit rin ng mga nagtatanggol ng mga karapatang pantao. Siguro, hindi naman talaga black and white na mga city mouse o country mouse kami. Maybe we are a little of both. Wala ring mas nakatataas, dahil relatibo ang karanasan at pagbasa sa ginhawa o hirap na dulot ng mga karanasan.

2008-01-07T04:14:00.000-08:00

Sa gabi, bago ako magsulat, umuungot ang asong ito. Buong maghapon siyang nakatali dahil siya ang bantay. Pakakawalan ko siya. Tuwang tuwa ang aso. Halos dambahin niya ako. Panay ang kawag ng buntot, nag-aaya sa akin na makipaglaro. Pero tatapikin ko lang ang ulo niya ng ilang beses, pagkatapos, papasok na muli ako ng bahay. Samantala, maririnig ko ang ingit ng yero sa harapan ng bahay. Dahil hindi siya makadaan sa gate, pipilitin niyang sumingit doon, at sa kasanayan, tila pintong nakaawang na rin ang yero. Naging kasa-kasama ko na sa proseso ng pagsusulat ang aso. Sa ngayon, nasa kanto na siya marahil. Nakaihi na siya ng ilang beses parang matandaan ang pabalik. Baka nakikipagkita sa kapwa aso. Mangangalkal ng basura. Maranasan ang maging asong malaya.
Mahal na mahal siya ng aking anak. Tamo't mas matino pa ang portrait ng asong ito kaysa sa aming mga magulang niya. O baka naman dahil sa vanidad ay naghahanap pa ako ng larawang ikukubli ang mga imperpeksiyon? Siyempre hindi iyon maasahan -- sa kamerang walang patawad at sa anak kong kahit na marunong nang magsinungaling ay nananatiling tapat pagdating sa paglalarawan. Halimbawa, patawid na sila noon ng tulay ng Marikina (ang mababa at lumang bersiyon nito sa tumana na sa tuwing umuulan ng malakas ay "lumulubog" na animo'y hinigop ni Captain Nemo). Kasama niya ang aking asawa, at isang kaanak ni Ex mula sa Zambales na nagtratrabaho noon sa renobasyon ng bahay ng aking lola Salud. Tahimik lang ang biyahe. Magkakatabi silang tatlong mga lalaki sa harap ng van. Ang dalawang nakatatanda ang parang mga book-ends sa magkabilang dulo, si Amado sa gitna. Walang kamukat mukat, nahawakan ni Amado ang tuhod ng kaanak. Ang sabi'y, "Buto." Hawak ulit sa tuhod ni Manong Romy. "Talagang buto." Napahagalpak ang dalawang matanda. Ubod nga ng payat si Manong Romy noong nabubuhay pa ito. Ngunit hindi naman niya ikinahihiya na talagang buto't balat ang deskripsiyon ng bata sa kanya. Bata, e.
Sa pagsusulat, sinisikap kong huwag pakakawalan ang kamalayang kagaya ng sa bata -- 'yung madalas na banggitin ng iba na "sense of wonder". Hindi ko alam kung matagumpay pa rin ako sa bagay na ito. Madalas sa hindi, kapag nirerebyu ko na ang aking mga sinabi, o kahit na ang paglalatag sa mga sanda-sandaling desisyon sa kabuuan ng araw, ang dami-daming beses na hindi ako nagpakatotoo sa diwang iyon. Totoo, naging isang gawing nakasanayan ang mundo. Wala na halos akong pinagtatakhan. O ikinagugulat.

2008-01-06T12:42:00.000-08:00

I dreamt that the road was paved with beautiful orchids in bloom, luminous lilacs. It was a vision. And I felt so happy looking at it. I also dreamt that I quarreled with somebody and I was seething with rage. I was still at the university. In typical fashion I could not find a room to vent out my anger. Chanced upon a vacant room, only to discover there was a secretary, a nosy one, who wanted to know why I was in distress. "You want to confess?" she said. "Why should I? Have I committed any sin that's worth your time?" The woman was silent. She looked at me in a pitying sort of way, the look we reserve for wounded animals who wouldn't die. And then I chanced upon another room, there was a conference of some sort. It was attended not by regular professors but by a younger set. I saw my sister. She said she won first prize, in the children's story division and I was so happy for her. She did not look at all like my sister, she was plump, had a bob hairdo, and was wearing white eyeglasses.

This is my first attempt to share a dream as far as I can recall. I used to do this regularly, in my diaries. I found out it was a useful technique in harnessing images for drama or fiction. Even the disjointed structure and the dialogue sometimes inspire me to write. In a few minutes, the rice on the stove would boil and I have to hurry. It's time to prepare my son's things for school. My classes would also start today. (It should have started last Thursday, but I could not strike up the verve to begin. Still have this holiday hangover.)

The lunch at Meong's place went well. It was quiet, the food was superb as usual, and Amado behaved. He didn't eat much. Much of the guests's attention was focused on the extreme wrestling match they played on dvd. Two men, one bald and one hairy, both muscular and sporting tattoos, were wrapped in each other's limbs, each trying to bite and subdue the other. It didn't register as a macho thing for me. I saw two men engaged in a homoerotic dance, and the punched eye(or bitten nose?) was just a subterfuge for something else, something more forbidden.

Of course I couldn't launch into these thoughts out loud. So I contented myself with eating low fat low sugar ube ice cream and discussing fashion in the 70s and old candy items with my sisters in law. Paolo seemed okay, we didn't get the chance to talk. Mark looked very mature, he was in tshirt and jeans but he was behaving like a thirty, forty year old family man. Fatherhood becomes him. But one could also see that he's struggling a lot. His baby, our apo, by the way, is so adorable. He visits his pediatrician regularly. Unlike our experience with Manang Lita (the family pediatrician), the booster shots don't come free anymore. In Mark's time, he regularly shells out 5 thou for his son's immunization. Not to mention the high cost of infant formula and what not.

The gathering was pleasant. Absent ang reps sa side ni Freddie, 'yun lang ang sayang. Masyadong kumplikadong ikuwento kahit sa blog na ito na supposed to be, "free". So I will refrain from speaking about it because I want the parties involved to settle the issue amongst themselves, in whatever way they want, or in whatever way the cosmos will deem it to be.

Distance Compression

2008-01-05T08:09:00.000-08:00

Nasubukan na ngayong araw na ito nina Bert na makipag-usap sa kapatid nila mula Amerika, na nakikita ang isa't isa. Galing ako ng gym nang maabutan ko sila. I assumed na wala na siguro akong maabutan sa kanilang pag-uusap kasi galing pa akong North Edsa. But I was right on time. Pinaupo na ako ni Bert dito, sa harap ng computer, at 'yun na nga, nakita ko na rin finally si Nick. A few days ago, the brothers were conversing through speakers. Kahapon nga, tinapat na lang ni Bert ang speaker ng headphone sa bibig para magkarinigan sila kasi damaged ang cord ng headset. There was something about the set-up that suggested a wwII setting. Para silang may walkie talkie. Nag-uusap sa bandidong radyo. Pero noong nakabili na kami ng webcamera, hands free na ang pag-uusap. Medyo kakaiba 'yung pakiramdam na may kausap ka na alam mong milya milya ang layo. Sa background ng image ni Nick, may plasma TV, isang seven foot Christmas tree. Yellowish ang pinta ng pader, I don't know if it is because of the twilight or the camera's setting. Nick looked a lot like Bert, except that his skin is of a paler tone, and his hair is wavy. Both of them are now in their 50s. Bert will turn 50 this March 27. Nick didn't deny the family resemblance and dismissed my observation by saying, "e magkapatid kami, e." I could see Nick was drinking vodka. He seemed drunk. Masayang masaya daw siya noong kausap niya sina Ex. But when it was my turn, medyo seryoso na rin 'yung usapan. He told me Al Santos is in Manila. He said Al was able to get a scholarship from Harvard just by surfing the net. Nick is encouraging me to go there. Finish the damn degree and visit him, with Bert and Amado, at his Nevada home. At one point in our conversation he accidentally kicked the bottle under the table and he had to pause for a few minutes to clean it up. I appreciated the pause. Napapaisip ako sa mga implications ng sinasabi niya, ng scenario na kinapapalooban ko. Puwede rin daw namin subukan ang Canada. HIndi ko siya maderecho na hindi lang naman ang dissertation ko ang sagabal, I am simply not prepared to leave.

Primary 'yung fear ko na maiiwanan ko ang aking pagsusulat dito, baka mas lalo akong hindi makasulat. Baka mas lalong maging mahirap na ipagpatuloy ang pagsusulat. Sa ibang bansa, kailangang hasain ko na ang pagsusulat sa Ingles. I could do that. Kaya lang tumigas na rin ang wika sa aking mga kamay. I'm not as dexterous in writing in English as I am in writing in Filipino. There is always this discomfort that maybe my grammar is wrong or my idioms are mixed. And if there's anything that I have learned in writing, you have to have a good, if not, an excellent command of language.

"Sa Pilipinas, gutom ang papatay sa 'yo. Dito, kung ano ang kinakain ng taong nakaupo sa White House, kayang kainin at bilhin ng ordinaryong tao." To prove this, he said a regular steak costs 4 dollars. At the hotel where he works, anyone can sit down for a feast at breaktime. The other day he was telling Bert that sweeping dried leaves on the street is not as tedious as the process we know here. Dito, talagang winawalis. Nakakatatlo, dalawang oras ka sa pagwawalis ng tapat. Sa kanila, blinoblower na lang ang kalat. Noong Bagong Taon, ang kalat sa kalsada'y ibloblower ng madaling araw, at paggising na ng mga residente, wala na silang makikitang kalat. It is as if the event never happened, it is as if the clutter was not there at all.

Sabi ko sa kanya, maganda sigurong isulat niya ang mga karanasan niya sa America. He scoffed at my idea -- "ano, parang I will write my America is in the Heart?"
"Why not? You don't have to repeat what Bulosan already said."
"My own adventure in America?"
He was rambling off his own imagined book titles. "I've realized, coming here and being in this country, you realize...it's over."
"What do you mean over?"
"You know I studied writing under Franklin. At some point Franklin could not even write a single sentence, it takes him three, four hours to come up with a single sentence...mas mataas ang pressure sa kanya kasi he was teaching us." There was this long pause after he said that. That pause spoke for him, the silence told me he had no interest in writing what could be a great work.

The conversation did not pick up again after he told me "it's over...". I could sense his deep depression. It's not coming from lack of self esteem or whatever. "Me I just drink. I'm a drunk and I offer no apologies..." he was saying in between gulps of vodka. Bert said, "unfair ka yata, tagay ka ng tagay diyan, wala naman akong natitikman dito."
"Matulog ka na, magpahinga ka na balong," Des said.
Des sat in front of the computer and talked with Nick. He took out his dog, a stuffed toy that could "talk". It was lipsynching a disco song, "You're My Everything".
"Magpahinga ka na Nick, may trabaho ka pa bukas..."
"Usap na lang tayo ulit," sumingit si Bert. "May lunch kami bukas sa bahay nina Meong. Usap tayo doon."
"May camera ba siya doon?"
"Siguro..." napatingin si Bert kay Des, at tumango naman 'yung isa.

Naglog off na rin si Nick. Kami naman, tinapos na ang pananghalian ng inabraw na gulay, corned beef omelette.

Ang Aking Kabiyak

2008-01-03T01:30:00.000-08:00

Ito naman si Bert. Kinunan ko siya noong Pasko. Sa may basketball court sa likod ng bahay ito kinunan. Para siyang malungkot sa litratong ito. Lagi rin siyang nakahukot, at nacoconscious nang ngumiti dahil nabungi na ang ngipin niya sa harap. Pinareconstruct niya ang basketball court sa likod. Dati, poste na lang iyon. Pero isang araw, nag-uwi siya ng frame at ilang plywood. Ilang araw pagkatapos, yinayaya niya sa bahay ang mga manggagawa niyang sina Obet at Rey. Linagare, winelding, at pinintahan. Presto! May court na. Naglaro ang mga pamangkin ko sa court na iyon noong bisperas ng Pasko. Pero sasaglit lang. Napunta pa ang bola sa kabilang bakuran at kinailangan pang kalawitin ng patpat.

Isa sa mga naunsyaming pangarap ni Bert noon ang maging propesyunal na basketball player. Aktibo siya noon sa basketball team nila noong hayskul. Magaling daw siya dati sa sport na ito. "Kinulang lang kasi ako sa height." Ibig ni Bert na maging mahilig sa sports ang aming anak. Pero lukewarm ang interes ni Amado sa pagbabasketball. Mas ibig niyang magbisikleta, o di kaya'y magswimming. Pero umaasa si Bert na ngayong naitayo na ang basketball court sa likod, pagprapraktisan nilang mag-ama ang pagshoshoot ng bola rito.

2008-01-03T01:20:00.000-08:00

Ito ang aming bahay sa Juan Luna. Una kaming nanirahan dito noong 1992, nang kasalukuyan pang dekano ng Arts and Letters ang aking ama. Noong una naming makita ang bahay, napamulagat kami sa laki, sa lawak ng espasyo nito sa loob man o sa labas. Nanlambot naman ang aking ina sa gastos na nakikita niyang aabutin sa renobasyon. Dahil matagal na nabakante ang unit, nagkawalaan na ang mga features at amenities na dapat na taglay nito -- hanggang sa ultimo gripo sa lababo'y tinangay, bungi bungi ang mga bintana, at laylay ang mga kisame, bukod pa sa tadtad ng butas ang bubong. Noong naipasa ang unit sa akin, ipinaayos ko ang kisame at ubos ang inutang pa namin noon na 50 mil sa pagpapagawa. Hindi na ito naipareimburse, pero wala naman akong inaangal. Dito, sa bahay na ito, nagkaugat talaga ang buhay mag-asawa namin. Dito sa bahay na ito nasubukan ko talagang patakbuhin ang isang household.

Kanina, dumalaw rito ang pinsan kong si Le Kim. Siya'y half Vietnamese. Nagtratrabaho siya ngayon sa FAO. Lumaki siya dito sa Quezon City, pero may bahagi ng kabataan niyang nasubukang tumira sa Nigeria, noong nadestino ang tiyuhin ko doon. Maganda ang naging pagpapalaki ng tiyahin ko sa mga pinsan kong ito. Kahit nakaririwasa, wala silang bakas ng kayabangan. Simple lang ang kanilang mga gusto. Paborito, halimbawa, ni Kim ang mga doughnuts ng Mister Donut dito, naisasama mo siya sa ukay ukay, at hiyang siya sa dinuguan at pinakbet na luto ng aking ina. Umuwi siya rito sa Pilipinas, at ipinakilala niya sa amin ang kanyang kaibigang si Emily. Mukha namang nag-enjoy ang mga bisita namin sa pakikipagkuwentuhan sa amin, at sa aking anak. Ayon kay Kim, nakarating na sa Afghanistan si Emily, kung kaya hindi ako dapat mag-alala kung naasiwa siya sa payak, gusgusin, at makalat na paligid dito sa aming bahay. Natuklasan ko sa pakikinig sa kanilang pag-uusap na magaling pala ang aking anak sa kumbersasyon. Tinuruan niya si Emily, na isang 26 year old Brit student ng Osaka University, ng ilang mga conversational phrases. Mahusay ang pagdadala ni Amado ng sarili. Talagang unfair nga na gamitin sa kanya ang sukatan ng development ng ibang bata na kaedaran niya.

Aalis na si Linggo si Emily, babalik ng Japan para tapusin ang degree niya sa Economics. Samantala, nasubukan niyang kumain ng siopao at balut. Pinakain ito sa kanya ni Bert, sa sarili nitong bersiyon ng inisasyon sa kung ano ba ang Pinoy. "That siopao has cat meat and cockroaches and that balut is really an unborn duck chick." Kinain ni Emily ang siopao, pero tumanggi siyang kainin ang balut. Siningil siya ni Bert. Grabe talaga ang asawa ko. Sabi ko, "Bakit mo pa siningil?" "E hindi niya inubos e." Apparently wala namang problema iyon kay Emily. She was really happy to know us. Sana makadalaw ulit siya sa Pilipinas, sana madalaw niyang muli ang bahay namin dito sa Juan Luna.

Si Amado, Ngayong Bakasyon

2008-01-02T23:19:00.000-08:00

Kung bibilangin ko ang mga oras na ginugugol ni Amado sa pagogoogle, sa paglalaro ng online games, at sa pakikinig ng mga kanta sa Youtube, siguro aabot iyon ng 10 oras. Computer ang una niyang hinahanap pagkagising. Pinabura na ng aking asawa ang paborito niyang game na Grand Theft Auto, matapos siyang payuhan ni Manolo na burahin na dahil hindi talaga ito nakakatulong sa bata. Dapat nga sigurong mapaisip ako sa labis na intimacy ng batang ito sa computer. Sobra siyang nahuhumaling na dito, halos kakabit na ng kanyang mga daliri ang mouse. Mas ibig niyang magbasa ng hypertext kaysa sa magbasa ng textbook. Hindi rin siya takot na subukan ang features ng computer, hindi kagaya ko na magtatanong tanong muna bago lumusong. Kung nabuhay si Amado noong dekada 80 at naranasan niya ang aking kabataan, hindi siguro ganito ang makukuhang litrato. Posibleng makunan siyang umaakyat ng puno, nagsasaranggola, nagbibisikleta. Kumakain ng ginatan. Tumutulong sa pagtatanim ng lolo niyang 10 oras naman ang ginugugol sa pagtatanim ng mga gulay. Baka natuto siyang magspray ng pesticide, maglagay ng pataba (tae ng baka), alisin ang mga aphids sa mga tangkay, diligan ang mga pananim. O baka magkukulong rin sa kuwarto't magdrodrowing ng kung ano-ano, kagaya ko noon. Mundo na ang puwang ng aming kabataan ng aking anak.

Ang Nanay Ko

2008-01-02T23:06:00.000-08:00

Kung may nakakatuwang bagay sa nanay ko bilang subject ng litrato, ito 'yung wala siyang pakialam sa rehistro ng mukha niya sa litrato. Hindi niya alam ang angle, hindi siya nagmake up ni minsan, kahit noong nagtratrabaho pa siya noon bilang accountant. Ang batang kalong niya sa litratong ito ay ang bunso kong pamangkin, si Sophie. Hawig na hawig ang bata sa nanay niyang si Teya noong musmos pa ito. May kuha sila ng aking ina na parang ganito rin, maliban na lang sa edad ng nanay ko. Sa litratong iyon, wala pang 40 ang aking ina, at si Teya'y mga dalawang taon. Katulad ni Sophie, hindi rin nakangiti ang batang si Teya sa litrato. Nakaharap ang nanay ko hindi sa camera kundi sa karga niyang anak. Pensive ang mukha niya sa litratong iyon. Hindi ko na maalala kung kinunan ba ang litratong iyon sa Project 6 o sa bahay sa Montalban? Mas malaki ang probabilidad na sa Project 6, dahil medyo mataba pa si Teya, at alam kong noong mga pito hanggang siyam na gulang siya marahil, nasa Montalban na kami nakatira.

Halos ermitanyo na ang nanay ko ngayon. Hindi na lumalabas ng bahay, maliban na lang kung maggrogrocery. Dati, nakakasama ko pa siya sa mga ukay ukay, sa mall, sa sine. Nakalalabas rin kaming magkakapatid noon. Pero nitong mga huling taon, lalo na noong nagsettle na sila sa Firenze at pumanaw na ang aking lola, sa bahay na lang siya, naghahalaman, nagluluto, naglalaba, nag-aalaga ng mga apo. Ang nanay ko'y payak lang ang mga kaligayahan. Ni hindi niya natikman ang materyal na ginhawa. Kahit nakatira pa siya ngayon sa isang magandang bahay sa Villa Firenze, kontento na siya sa payak rin niyang pamamahay. Hindi sumasapat ang mga salitang naititipa ko ngayon sa keyboard para maunawaan ng mambabasa na siya ang pinaka payak na nilalang na nakilala ko sa aking buhay. Siya ang una kong guro. Siya rin, bukod sa aking ama, ang tunay na humubog sa pagtingin ko sa sining. Ngayon, nasasaksihan kong muli sa pag-aalaga niya sa kanyang mga apo 'yung parehas na open attitude sa environment. Pababayaan ka ng aking ina na hanapin mo ang iyong sarili. Binabasahan niya ng mga libro ang mga apo niya, gaya rin ng pagtitiyaga niya noon na basahan kami.

Ang Nakaraan, ang Kinabukasan

2008-01-02T23:05:00.000-08:00

Katorse na si Amado. Hindi pa rin ako makapaniwala na siya na nga ito. Ang litratong ito ang isa sa mga seryeng nakuha mula sa digital camera na regalo sa amin ng kanyang tiyuhin sa Amerika, si Nick. Kaninang hapon, sinubukuan kong ayusin ang resolusyon ng litrato. Nakakaaliw na hindi mo na kailangan ngayon ng darkroom para makita ang mga litratong kinunan mo, sa mismong camera ay may preview ka na, at sa computer mo naisasaayos ang final print. "Madaya" ang digital camera dahil naayos mo 'yung basic na problema ng litrato. Puwedeng iadjust ang highlights, ikontrol ang mga anino, dagdagan ng liwanag. Noong estudyante pa ako ng Film sa UP, aliw na aliw ako kapag nagdedevelop kami ng prints sa loob ng dark room sa Mass Comm. Ang iingay naming magkaklase. Hindi ko na masyadong maalala ang mga hakbang sa pagdedevelop, pero natatandaan ko na ipinapasok mo sa isang canister ang film at iyon ang iyong aalug-alugin ng ilang minuto. Pag natapos na 'yung oras, saka mo palang itong maaring salinan ng iba't ibang solusyon. Alog ulit. Tapos sawsaw sa mga tray. Inaabangan ko 'yung sandaling lumilitaw 'yung mga imahe sa papel. Dahan dahan na magkakahugis. Tapos patutuyuin. Iniimprove ang shot sa isang mala-microscope na contraption, doon maadjust mo na ng kaunti ang contrast, puwede ka nang magsuperimpose, makokontrol mo na 'yung laki ng image. Natatandaan ko pa ang kakatwang amoy ng kemikal na parang sukang paombong. May nagsabi sa akin na puwede mong gamitin ang pawis sa iyong ilong (medyo mainit sa dark room na iyon noon) para raw sa "preservation" ng film. May naging kaklase rin ako na walang pakialam sa dami ng mga photopaper na kanyang maaaksaya para sa mga litrato. (Mahal na noon pa mang 1980s ang mga supplies. Naalala ko ang classic fiasco na bibilangin mo ang photopaper na nabili mo pa sa Araneta Center sa Cubao, para lamang matuklasan na exposed na 'yun lahat.) Nasaan na kaya siya, si Maritess? Kumusta na kaya ang mga kaklase kong iyon, sina Senedy, Mouse, Ronald, Cris Violago, Cesar, Girlie, Ben at Raul? Sila ang mga dati kong kasa-kasama sa Cineastes. Kami-kami lang rin ang nagtutulungan sa mga proyekto, halimbawa, ako ang madalas nilang kunin para umarte o maging modelo ng kanilang litrato. Parang isang buhay na rin iyon na matagal nang nawaglit. Noon, ang pagkakilala nila sa akin, ako 'yung malungkutin, ma-angst na babae na aanga anga pa sa mundo. Magkakasama kami sa mga exposure trips sa klase ni Ricky Lee. Tumambay na kami sa bahay ni Ben, kumanta ng mga Manilow songs sa piano sa mga madaling araw. Nagpuyat sa bahay ng aming gurong si Gigi Alfonso bilang creative team. Lahat halos ng nabanggit kong mga pangalan ay nagtuloy sa mga career nila sa media, naging empleyado ng ABS, at naging bahagi ng mga indie outfits. Si Louie Quirino ay nakita ko ring muli noong 2004 sa Writers Night ng ICW at parang long lost friend noong nag-usap kami.

Kung saan-saan na nagsanga ang alaala. Ganyan talaga ang epekto ng litrato sa akin. Siguro, kapag tiningnan rin ito ni Amado sa hinaharap, maalala niya rin ang panahong ito. Sana marami siyang mabaong mga magagandang alaala ng kanyang kabataan.

Ang Mga Pusa

2008-01-02T22:57:00.000-08:00

Ito si Bibimbap, ang paborito kong pusa na alaga ng aming boarder na si Benot. Hika ang pumipigil sa aking tuluyang mag-alaga ng mga pusa. Dati na akong natutuwa sa hayop na ito. Noong nagtuturo ako sa Makiling, may pusang namamasyal sa mga cottage doon, hinihingi ang tira-tira sa mga pagkain. Hindi ko na maalala ang pangalan ng pusang iyon, pero maamo ito at humihimlay pa sa aking binti. Anim ang mga pusang alaga ng aming boarder. Isa ang lalaki, na ayon kay Benot ay bading. May isang tangerine colored na kuting na nawala. (Marami nang nawalang pusa si Benot dito sa Juan Luna pero tuloy pa rin siya sa pag-aalaga sa kanila.) At ang apat ay pawang mga puting pusa. Kung hindi pamilyar ang tumitingin sa apat na iyon, baka isipin nilang pare-pareho ang mga ugali ng mga pusang ito. Pero hindi. Karakter pala ang bawat isa sa kanila. Paboritong pusa ng aking asawa si Putot, dahil sa putol nitong buntot. Ito ang pinakamalaki ang bulas (halos kasingtaba siya ng iisang lalaki, si Rain.). Ito rin ang pinakamatakaw. Noong pinakain ito ni Bert ng mga nakaraang araw, napapansin rin niyang ito ang pusang pinakamalambing sa kanya. Uubusin ni Putot ang tirang pellet ng kanyang mga kapatid. Wala siyang pakialam kung hindi pa kumakain 'yung ayaw kumain. Tineterrorize rin ni Putot si Kalahating Putot (si Bert na ang nagpangalan nito, pero ang tunay niyang pangalan ay Yoda.) Natuklasan niya na kaya pala hindi nagpapakita sa balkonahe ay dahil linilisikan nito ng mga mata't iniiringan ni Putot. Loner ang pusang ito, kasing antukin ni Bibimbap.

Natuklasan ni Bert na napamahal na sa kanya ang mga pusang ito nang hindi niya namamalayan. Mahilig ring mag-alaga ng pusa ang kanyang abuela noon, si Baeng. Pero ayon kay Des, nang mamatay ito, nawala na rin ang mga pusa. Sa piling ng mga pusang ito, nakikita ang karakter ni Bert na maamo, at makuwento. Para siyang musmos na nagkukuwento ng kanyang mga alaga. Nakakaaliw daw. Gumagaan ang kanyang pakiramdam. Kaya natutuwa na rin ako sa mga pusang ito, na naging regular fixtures na sa paligid ligid ng aming bakuran: sina Yoda at Putot, halimbawa, ay may gawing tumambay sa mga poste ng gate at tumatanghod sila na parang gargoyle. Kung maaraw, tumatambay rin sila sa bubong. May linagay pa si Benot na tela sa punong mangga (sa likod ng kanilang bahay) para maging tawiran ng mga puno, shortcut na rin sa loob ng bahay. Nadudulas sila sa simentadong walkway. Humihikab sa may balkon. At kung makikita mo sila sa likod na naghuhukay, matutuwa ka kapag nalaman mong marunong silang magbaon ng sariling dumi. Lagi silang malinis, dahil regular din silang pinaliliguan.

2007-12-31T23:36:00.000-08:00

Unang araw ng taon at parang ayaw ko nang matapos ang bakasyon. Naging masaya ang selebrasyon ng Bagong Taon kagabi: nakapagligpit ng kalat, nakadalaw sa pamilya, nakapagluto ng maayos na hapunan, at nakapagsindi ng luses. Kaninang umaga, nakapaglaba, nakapanood ng TV, nakatulog ng ilang minuto. Ilang taon ko nang naiisip na parang nauubos ang oras sa ganito lang, pero ito naman yata ang takbo ng ordinaryong buhay ng ordinaryong tao. (Naalala ko tuloy ang isang kundiman na ipinakinig sa akin ng kaibigang makata, "Ang Buhay Ko'y Maghapon Lamang".) Totoo, tila malayo ang kaibahan ng isang buong maghapon sa isang dekada, halimbawa, pero sa danas, parang walang pinagkaiba. Kapag tumitingin na ako ngayon sa mga litrato, hindi na ako nagugulat na ito na ang hitsura ko. Alam kong darating ang araw na parang aluminum foil na ang tekstura ng balat ko, darating ang araw na parang pabo na ang aking leeg, at darami pa ang mga bilbil sa katawan, rurupok ang aking mga buto, at lalabo ang aking mga mata. Sana lang, pag matandang matanda na ang itsura ko, may dignidad ang aking pagtanda, naani ko na rin ang paggalang para sa edad na iyon.

Binasa ko ang burador ng aking ina ng mga sanaysay. Mahusay ang pagkakasulat. Ilang linggo
na rin niyang hinihintay ang aking komentaryo. Kahapon, noong dinalaw namin siya, inupuan ko ang draft. Simple, walang gustong patunayan, at orihinal ang nais sabihin. Ang pagkukuwento tungkol sa gubat at paghahalaman ay isang fictive ploy para makapagkumentaryo sa mga tao: sa mga kapitbahay niya na iskuwater at mayayaman, sa mga nasisilip niyang mga buhay habang namamalengke o namimitas ng kabute. Oido ang pagkatuto ng nanay ko sa pagsusulat. Sumusulat lang siya dahil gusto niya, dahil tinitingnan niyang biyaya na mismo iyon.

Naging palalo ako na isiping kahinaan niya ang hindi niya pagbabasa. Nagtampo siya noon sa akin dahil lagi siyang nagpapabasa ngunit wala naman akong maisingit na oras para gawin iyon. Hindi sa gumagawa ako ng dahilan, pero noong mga panahon ring iyon, ayaw ko na munang magbasa o magsulat man lang. Narindi na rin ako sa mga deadlines ng aking pagtuturo at pagtratrabaho. Naburn-out.

Naging mayabang rin ako sa akalang mas may alam ako sa pagsusulat dahil graduate student ako ng Malikhaing Pagsulat.
Ang totoo, ako pala ang marami pang kakainin. Ang dami, dami pa palang hindi ko alam, at kung alam man natuklasan kong mas episyente kung alam mo kung saan ba talaga patungo ang teknik. Pero higit pa sa teknik ang alas ng aking ina. Pinahinog na siya ng karanasan. Sinahod na niya ang kanyang tinig.

Ngayon nga, habang sinusulat ko ang blog na ito, hindi ko maiwasang maitanong sa sarili, bakit ba nila babasahin ito? Napakagenerous naman ng espasyo, sobrang imposisyon naman kung iisipin pa nila ang mga sinabi ko. Pero iyon naman ang halaga ng isang manunulat. Ibubulong mo, kung minsan pa nga, isisigaw ang nasasa loob ng ibang mga tao, at hindi lang puro Ikaw.

Ngayong Bagong Taon, ninanamnam ko ang kahulugan ng isa na namang simula. Madaling mabitag sa mga magagandang simula -- sa buhay man o sa panulat. Binasa ko ang ilang text messages sa akin ng mga kaibigan na bumabati ng Happy New Year at lumutang ang isang salita -- Resolve. Oo nga, dito umuusbong ang "resolution". Three years ago, I made a pact with myself when I quit smoking. Nagsawa na ako sa mga madaling araw na hindi ako makahinga at parang may dagat ng plema ang baga ko. Naging cumbersome na 'yung dating "comfort". I think it was the best resolution that I ever made. Kasunod ng resolution na iyon 'yung isa pa: be accountable and stop blaming others. (Salamat sa pagpapahiram Joey B. sa librong ito. Oo, nagbabasa rin ako ng mga self help books. Why not?)

Ngayon, sisikapin kong patayin ang mga agam agam. Na ipinapanganak ng ambisyon at yabang, o sa maikling sabi, vanidad. Halimbawa, ang pagkukumahog na makatapos ng akda para sa kontest. Sa halip na isipin na dapat akong manalo, bakit hindi ko isipin na sapat nang maisulat muna at makatapos? Titigilan ko na ang pag-iiwi ng yamot sa gawi ng isang kaibigan (na tunay kong hinahangaan ang kakayahan sa kabila nito) na madalas magsabi, pagkaraan ng kontest, na kamuntik na ako pero hindi pala.

Iyan ang pagkakaiba namin ng aking ina. Siya, hindi na niya ito iniisip. Ni hindi ito materyal. Ito ang dapat kong matutunan. Sana, sa simula ng taong ito, mabibiyaan ako ng mga pagkakataon para patunayan na mas marami pa akong magagawa, bukod sa magreklamo at magkumpisal. Sana, sa simula ng taong ito, matutunan kong muli ang pagpapakumbaba.

2007-12-28T14:13:00.000-08:00

Mukhang kailangan nang ibasura talaga ang mga bahagi ng nobela na hindi naman umuubra. Ito na yung matagal nang sinasabi ng isang kaibigan na maging klinikal sa pagtatabas. Huli na kaya ako sa proseso? Saksakan ng bagal ang pacing, araw-araw akong nagigising ng alas tres o alas kuwatro ng umaga, kumukutingting sa draft, nagpapalit ng pangalan ng mga tauhan, naglilipat ng mga punto de bista, tapos ibabalik sa dati, maglilipat ng ilang passage, tapyas ng ilang linya, pero hanggang ngayon, hindi ko pa nabubuksan, nalalagos, 'yung parang portal na napapasukan ko kapag alam kong matatapos ko na 'yung kuwento. Literally portal 'yung tinutukoy ko, kaya kong mawala sa loob noon. Mamaya, susubukan kong magsulat doon sa likod, sa hardin na lininis ng aking hipag. Matiyaga niyang binunot ang mga damo, winalis ang mga tuyong dahon, at ngayon, bumalik ang dating itsura ng bakuran. Masarap sigurong magsulat doon, may puno ng sampalok doon na natutuwa ako kapag aking pinagmamasdan. Magsilbi sanang inspirasyon ang paglilinang ng espasyong iyon sa mismong burador (hay, ngayon ko lang lubos na nauunawaan kung bakit bura-dor/bur-ador ang tawag dito sa lintek na manuskritong parang katawan ng taong tumataba, numinipis, gumaganda, pumapanget).

Naging pabaya na akong kaibigan. Ang dami kong mga taong dapat na binati noong Pasko, pero ni hindi ko man lang naitext. Ang dami ko ring hindi binuksang mga email, binubura ko na lang halos 'yung mga mensahe. Naging parang telebisyon na rin ang internet. Madalas sa hindi, akala mo nagiging maagap at mabilis ka sa bawat click, tapos buong maghapon na pala ang lumipas.

Ito mismong pagkalinga sa panahon ang gusto kong matutunan ng aking anak.
Noong bata pa ako, hindi ko maintindihan kung bakit laging napipikon ang aking tatay kapag nahuhuli kami sa eskuwela. May isang taon nga noong ako'y elementarya na halos tatlong oras akong dumarating na huli sa oras, dahil sa hirap na hirap ang nanay ko sa koordinasyon naming magkapatid para makahabol sa alas sais na biyahe ng shuttle patungong Quezon City Hall, noong nakatira pa kami sa Amityville, Montalban. Isang umaga, naglakas loob ang nanay kong parahin ang trak ng basura. Sumakay kami doon. Bumaba kami sa Litex at sumakay na ng jeep patungong Diliman, Quezon City. Dumikit ba ang amoy ng basura sa aming uniporme? Panay putik ba ang aking sapatos? Hindi ko na masyadong maalala. Basta, ang alam ko, pagdating ko sa eskuwelahan, patapos na ang quiz sa matematika. Zero na naman ang score ko.

Ang laki ng magagawang kaibahan ng isang segundo, ng isang sandali. Pero hindi ito maunawaan ng isang bata na kinakalinga pa ang kaisipang "bata pa siya, hayaan mong maglaro". Kaya hayun, kahit na alam na ng bata na tambak ang assignment at project at may periodicals pang irereview, mas gusto pa rin niyang tumanghod sa computer at lumusot sa portal ng virtual. Magiging top gangster, magkakaabs, magkakabigote, magkakaroon ng baril. Pumapatay. "Sandali lang mama, I'll just kill this guy first." Nakakabagabag na ginagamit niya ang salitang "kill" ng ganu'n ganu'n lang. Visually, it's spectacular. Makikita mo talaga na wumiwisik pa 'yung dugo sa pader, at medyo comical pa 'yung death throes ng pinapatay.

Pero ngayon ko lang naiisip -- sino ba ang mas delingkuwente sa oras, ang anak kong siyam na oras na naglalaro ng Grand Theft Auto habang kinakalimutan ang assignments, o ako, na gumigising nga ng madaling araw pero hindi matumbok tumbok ang sasabihin dahil hilong talilong na sa pagsasanga ng mga sinasabi?

Ikaw na ang humatol. Kung may oras ka pang inaakala mong "libre" at kung inaakala mong ikaw ang nagmemay-ari ng iyong panahon.

Tinukoy ng aking asawa ang aking anak bilang "eighth wonder of the world". 'Yun ay sa kabila ng palihim na paglaslas ng pantalon (sa may tuhod, sa may crotch, at sa may puwit) ng aking anak ng paborito niyang pares ng maong. Binati raw siya ng mga tao -- mga saleslady, mga bantay sa hardware, pagkat ito naman ang lagi niyang kahalubilo sa kanyang mga errands -- "Uy, si tatang, moderno...hanep ang pantalon!" In a brilliant speech, my husband was telling our son, "you are the eighth wonder of the world anak, even if you ripped my pants in secret, even if you really wanted to humiliate me in public, I don't care, you are my son." Nasa Baguio na daw sana kami ngayon, kasama ng mga kaanak na nagbabakasyon, kung hindi lang may unfinished business ang bata sa academics. Nagswiswimming na sana sa Serra Monte. Ineenjoy ang holiday. "but you do not deserve a vacation anak, at hindi rin kita bibilhan ng paputok, kung ang iuuwi mo sa aming marka ay mga palakol ulit."

Mukhang tumimo naman sa isip ng aming anak ang talumpati niyang iyon. Sana. Sana nga natutunan ng aking anak ang leksiyon sa oras. Para hindi naman dumating, sa kanyang hinaharap, ang mga pagsisisi kung saan niya naibuhos ang oras, at kung paano hinigop ang kanyang kabataan ng panahon.

Haplos at Pagganap

2007-12-23T08:57:00.000-08:00

Kung tatanungin mo siya tungkol sa kanyang ama, iyong seryosong usapan, humanda ka sa lamok at usok ng yosi niya. (Magmula na'ng tumigil na akong manigarilyo, hindi ko na matagalan ang usok ng iba, para ba'ng humihiyaw 'yung baga kong nagmamalinis.) Titiisin mo ang lamok kasi hindi naman siya magkukuwento sa ibang espasyo -- sa sala namin, halimbawa -- kundi sa garahe, kung saan talaga siya kumportable. Gifted actor sana ang asawa ko. Kaso, nahilig sa pagmemekaniko, at medyo homophobic. Hindi niya naseryoso ang kanyang kakayahan. Sayang, kasi noong kabataan niya, pakalat kalat lang siya sa bakuran ng PETA, pasali sali sa sound team ng produksiyon, paextra extra sa mga dula. Bukod sa umiikot sa PETA ang kanyang mga kapatid na sina Nick at Freddie, (ang nauna'y nakilala rin bilang mandudula noong Martial Law), kasama sa acting credits ng aking asawa ang pagganap minsan bilang rebolusyonaryo sa dula ni Nonilon Queano.

Galit na galit ang awtor sa kanya pagkaraan ng palabas. Bakit? Tinadtad niya ng kung anu-anong ad lib ang papel ng NPA. Kaigtingan noon ng FQS. At dahil nga feeling rockstar ang asawa ko, naging springboard ang cameo para sa agit sa audience. Na kinagat naman. Sinasabi ko ito dahil kung magpapakuwento ka sa kanya ng mga personal na bagay, may kasama pa 'yung kuwento niya na stage business. Tipong dinedirect ang sarili, parang alam ang blocking. Parang may instinct sa spotlight, kung nasaan ba ang audience. At paborito niyang paksa ang tatay niya, lalo na kapag naaalala niya, o pinaalaala niya, kung paano siya lumaki, kung paano sila lumaki.

May paborito siyang imahe ng tatay niya, at ito raw ang lagi niyang naalala, magmula nang mawala na ito noong 2003. Madalas daw, habang nagmamaneho siya, papunta sa kung saan, bigla na lang daw niyang maalala ang isang gabing naglakad sila sa madilim na kalsada ng Tarlac. Ang kuwento niya, matutulog daw dapat sila sa bahay ng kamag-anak -- sa tiyuhin niya sa Anao. Matagal ang dalaw, nagkakuwentuhan muna ang tatay niya't tiyuhin. Nag-inuman. Andu'n lang daw siya sa bintana, nakatanghod. Napansin ng tiyuhin niya ang katamlayan. "Malungkot yata si balong ko, a."

Ngumiti lang daw ang asawa ko. Walong taong gulang siya sa alaalang ito. Hindi siya kumibo sa tanong ng tiyuhin. Tinanong siya ni Papang, "Gusto mo na ba'ng umuwi?" at sumagot siya, "opo." May ngiti ang aking asawa pagkatapos ng salitang "opo" na para bang nangyayari muli ang pagtatanong at walong taong gulang ulit siya. "Naramdaman ni Papang 'yon, na namimiss ko si Mamang. Noong gabi ding iyon, umuwi kami. Naglakad kami. Wala nang mga bus. Ang dilim dilim ng kalsada. Wala kaming kibuan. Takot na takot akong makaapak ng ahas. Ang sabi ni Papang, "Hindi, hindi ka basta basta makakaapak ng ahas, mabilis masyado ang kilos nu'n, at mararamdaman nu'n ang pagdaan natin." Nakalma ako sa sinabi niya. At nalakad namin ni Papang ang haba ng kalsadang iyon -- mga tatlong kilometro siguro o higit pa, na nagkukuwentuhan lang kami."

May hiwaga ang alaalang ito na umaalingawngaw rin sa iba pang mga teksto. Paulit ulit kong maririnig sa pagitan ng mga salita ang halos banal na katahimikan ng magulang at anak na nagkakaunawaan. Itong katahimikan na ito ang hinuhuli ko sa teksto na aking sinusulat. Gusto kong maipakita 'yung haplos sa mga tagpo.

Parang pagganap rin ng papel ang pagsusulat. Magiging aktor o aktres ka. Maghahanap ng tamang motibasyon, magtitimpla ng linya, kilos at timbre ng boses. Noong bata pa ako, natatandaan kong mahilig talaga akong umarte (pero hindi ko ito kailanman aaminin ng harapan kahit sa aking mga malalapit na kaibigan). May isang beses pa nga na nagpatahi ako ng costume para sa chorus ng Little Drummer Boy kahit hindi naman ako kasama sa mga kaklase kong babae na mala-marionette na kumikilos sa saliw ng rapapampam. Nang malaman ng nanay ko ang totoo, hindi naman siya nagalit, nairita lang, nahiya sa kaanak namin na napuyat ng magdamag sa pananahi, nahiya sa maghapong paglilibot nito sa Divisoria para humanap ng tassles sa epaulet.

Noong kolehiyo ako, sinama ako sa cast ng Riders to the Sea. Doon ko nakita na mahirap pala ang maging aktor. "Masunurin" ka dapat dahil may sinusundan kang blocking. At oido ang timing para sa bigkas ng linya. Hindi maari ang basta labis mong nararamdaman ang linya, madalas pa ngang nagiging liability ng aktor iyon. Paradox na umaarte ka talaga kapag hindi mo talaga dinidibdib ang linya, kapag kaya mong ibukod ang sarili sa pagganap. Napagalitan ako ng husto ni Tony Mabesa noon sa student production na iyon. "You think too much kasi. Learn to let go." Doon ko natuklasan na hindi talaga ako naitabas para sa pagganap sa teatro.

Nakukumpara ko ang sarili kong unawa sa pagganap kay Bert, na sa tingin ko'y higit na may persepsiyon sa bagay na ito. Minsan, gumanap siya bilang state witness sa isang commercial ng Dept. of Justice. Walang shooting script, improv lang. Ang napansin daw niya, doon sa upuan ng mga kinocross-examine, panay kalmot ang gilid ng upuan. Ilang mga palad ang namawis at ilang mga daliri ang nanlamutak doon? Hindi na mabilang. Hindi na malaman kung ilan ang mga nagsasabi ng totoo at nagsisinungaling. Baon ang insight na ito, dito niya inatake ang improbisasyon. Ang ganda ng kinalabasan, tamang tama ang timpla ng kaba, takot, lihim na lunggati.

Dalawang birtud ng teksto kumbaga ang inaapuhap ko: haplos(o 'yung tinutukoy ni Arcellana na "tenderness") at paradoha ng pagganap. Tingin ko, may kapasidad naman akong humugot ng insight. Pero hangga't maari, ayokong pangunahan ang mambabasa. Isa ito sa mga kahinaan ng isang nag-aral ng pormal na malikhaing pagsulat. Kailangang matuto rin akong talikuran ang mga natutunan, dahil nakayayamot rin na magbasa na ang naririnig mo'y tinig na nanggagaling sa pulpito, o di kaya'y tinig na Nagbabasa Ng Malakas at Nagpipilit Na Maging Awtoridad.

Kung Bakit Paborito Ko Ang Madaling Araw

2007-12-22T13:58:00.000-08:00

Dati, noong dalaga pa ako at may sarili akong kuwarto, kapag nagkakapatlang ang aking ginagawa, hindi ako matutulog hangga't hindi ko makikita ang pagbubukangliwayway. Gustong gusto ko ang transpormasyon ng langit mula sa malalim na ube hanggang sa maging mala-rosas, tapos magiging manilaw nilaw. Marami pang mga ibon sa yarda na humuhuni. Dito, dahil nga malapit lang ang bahay namin sa highway naririnig mo pa ang hugong ng mga bus, jeep, kotse, motorsiklo. Pamaya-maya, nakakatiyak ako na magdaraan na ang mga joggers, halos sabay sabay mo pang maririnig ang padyak ng mga binti nila sa kalsada. Pero sa ngayon, tahimik lang ang lahat. Tulog pa ang mga tao. Napagod na ang kapitbahay namin na nagkaraoke magdamag. Wala pa ang kaluskos ng mga tagapaglinis ng mga sasakyang nakaparada sa aming tapat. Wala pa ang naglalako ng taho, ang bote diyaryo. Kanina ko pa napakawalan ang aso, na kusa namang bumabalik sa puwesto niya sa bakuran, kapag nagsawa na siyang mangumusta ng ibang aso, o mangalkal ng basura ng may basura.

Paborito ko ang madaling araw dahil ninanamnam ko ang pag-iisa. Nakakapag-isip ako ng mabuti. Nakakaisip ng mga plano. Halimbawa, bilang incentive sa sarili sa pagtatapos ng nobela, plano kong maglakbay kasama ang aking anak. Kahit dito lang sa mga katabing probinsiya. Makadalaw sa mga kaanak sa San Isidro. Uuwi ang pinsan kong si Pedo mula Dubai ngayong Enero. Pag-uusapan rin daw nila ni Bert ang plano para sa trabaho ng asawa ko doon.

Hindi ako masyadong atubili na makaalis si Bert dahil nasanay na akong narito siya, at kahit na pangongontrata lang ng mga repair ng bahay ang nagagawa niya muna sa pagitan ng mga konstruksiyon, mas maigi pang narito siya. Umuuwi siya na may bitbit pang mga supot, hindi hihigit sa dalawa, at depende rin kung may kita siya. Laman ng supot ang kilo ng asukal, sigarilyo para sa kanya at sa kanyang ate, Coke, padalang ulam na nasa garapon (mula sa aking ina). May ibababa siyang mga abubot ng konstruksiyon mula sa likod ng van: mga napaglumaang mga tabla, basyo ng pintura, bakal. Itatambak niya sa sulok, sa tabi ng aquarium na walang laman, sa aming garahe. Bibitbitin na niya ang toolbox at bag niyang itim na may mga kamiseta, gamot at toiletries. Parang sarili rin niyang gym bag, kahit hindi naman siya nagjigym.

Kung minsan, manonood muna siya ng tv bago kumain, o kakain muna bago manonood ng tv. Uupo siya sa sopa -- isang piraso ng muwebles na namana ko sa luma naming bahay sa Don Jose -- at pamaya-maya, hihiga na roon. Kukunin ang remote, manonood ng kursunada niyang programa, na puwedeng lumang pelikula ni FPJ, B-movie tungkol sa mga alien, futuristic war o espionage, at kung wala nang choice, Ang Dating Daan. Samantala, sa aming kuwarto, magigising ako sa pagkaidlip (talagang sinasadya kong makatulog ng mas maaga para makapuyat pagkatapos) dahil kinakausap ako ng aking anak. Tungkol sa kung ano-ano lang. Kapag nakasulat ang pangyayari ng ganito, parang ok di ba? Bonding? Pero humahantong ang pag-uusap sa pagtataboy sa bata na umalis na muna o matulog na siya. Bakit? Nananadya ang batang mang-asar, dahil fuck you's bitch's ang mga pagbabantas. Rapper na naligaw nga. Ligaw sa wika ng Grand Theft Auto. Lango sa pantasya ng mga eksenang mayhem. Dati, natutuwa pa ako sa pantasya niya. Pero lately, hindi ko na matolerate.

Umaasa ako sa darating na taon na magkakaroon pa ng mas maraming oras ang kabiyak ko para pakinggan ang aming anak sa halip na manood na lang siya ng tv pag-uwi. May kutob akong iniiwasan talaga ng asawa kong makausap ang aming anak -- talagang lumilikha siya ng distansya -- dahil natotorete siya sa adhd nito.

Bumili siya ng frame ng itatayo niyang basketball court. Isang hoop ang kasama ng ipinamili. Baka mamayang hapon, naitayo na niya ang frame na iyon, at magbabasketball na silang mag-ama. Sana nga. Kesa naman ang ganitong eksena: makakatulog siya sa harap ng tv, habang magsasawa ang anak ko sa paglalaro ng internet games, at ako, humihilik na marahil sa isang maiksing tulog na nagbabantang maudlot sa pasok ng anak na naghahanap ng kalinga ng magulang.

Magandang umaga.

Plot is a verb

2007-12-19T13:20:00.000-08:00

Bumili ako ng cake kanina, at dinala ko iyon sa eskuwelahan ng aking anak. Hinarang ako ng guwardiya -- "Saan po ninyo dadalhin?" ika niya. Sabi ko, "sa office, kay Mrs. Santos." Parang isang kaanak ako na dumadalaw sa bilangguan. At 'yung pangalan na iyon -- Mrs. Santos -- ang password sa eskuwelahan. Hindi na nagulat ang principal sa aking pagbabalik dahil noong isang araw naroon na kaming mag-asawa. Originally, magtatanong lang kami ng pointers for review para sa eksamen na hindi na nakuha ng aking anak. Natuklasan namin ang eksaktong dilemma ng bata. Hindi na ako nagtaka kung bakit sumasakit ang ulo ng batang iyon. Nagtambakan ang mga proyekto at ang haba ng listahan ng mga irereview. Iniisa isa ang pagpupulong sa mga guro. Pinatawag ang bawat isa. Nang makauwi kami ng bahay, ang sabi sa akin ng aking asawa, baka kami lang ang pinulong ng ganito sa mga magulang. Sa palagay ko'y tama siya. Kaibigan ng pamilya ang legal counsel ng eskuwelahan at nu'ng huling pagtatagpo ni Bert sa admin., hindi na siya nag-atubiling sabihin ang pangalan ng abogado, bilang leverage.

Ngayong naikukuwento ko ito ngayon sa blog, parang endemiko na ang corruption sa pakikitungo sa mga tao, on a day to day basis. Naalala ko tuloy nang maging estudyante ko sa isang writing class ang anak ng mayor. Pagkatapos ng klase, lumapit sa akin at binati ako ng Merry Christmas, sabay abot ng isang kahon ng imported na tsokolate. Ibinigay niya iyon nang nakikita ng iba pang mga kaklase, pero wala namang pumansin. Pagkatapos, parang weird 'yung pakiramdam ko. Naulit 'yung feeling na yun kanina, nang ako naman ang nagbitbit ng cake at regalo para sa adviser ng aking anak. Walang dudang suhol.

Sumasabay ang mga pangyayaring ito habang rinerebisa ko ang nobela. Malaking tulong ang isang reference na nakita ko, simple lang ang titulo: Plot. It turns out na linalabag ko ang maraming mga don'ts sa pagsasalaysay. 'Yung huli ko ngang pinost na blog, napaka-pangit pala. Pero hintay muna, fiction fatigue ito, pagkabalahaw sa gitna. Ang solusyon: ibukod ang mga bahagi ng draft na nakakasagabal sa pagpapatuloy ng totoong kuwento, ng tunay na gustong sabihin ng teksto, at hindi iyong pinipilit sabihin ng writer. Bawasan ang mga shifts, at alisin ang mga unnecessary interruptions. Higit sa lahat, isulat talaga ng mabuti ang mga set pieces. Ito pala 'yung teknikal na tawag du'n -- parang katumbas ng obligatory scene sa pagsulat ng dula. Ito 'yung mga kumpruntasyon na pinahihiwatig. Ang nangyayari, hindi ko pala itinutuloy. Akala ko, maari namang ipalagay na "katahimikan" iyon na pupunuin na lang ng mambabasa. Bukod sa maaring basahin bilang katamaran, it seriously undermines the crafting kasi hindi ko pa pala nasusulat ang dapat na masulat na mga kumpruntasyon.

May mga naiisip na akong mga set pieces na dapat na lumabas, at least sa bahagi ng Pasakalye:
1. Ang kumpruntasyon nina Pele at Leon, lalo na pagkaraan ng pagkawala ni Alejandria, at lalo na pagkaraan ng digma, kung kailan patapos na ang hawak ng kapangyarihan ni Pele.
2. Ang pagbabalik ni Alejandria matapos nitong maglaho, at kung papaano sila magkikita ni Leon.
3. Ang pagtanggap ng pamilya ni Alejandria sa kanya pagkaraan ng lahat.
4. Ang pagkikita nina Concha at Leon -- bago ang malubhang pagkakasakit ng una

Subplot pa rito 'yung kuwento ng paglalakad ng dokumento ni Papang, kung paano niya natanggap ang kanyang wartime compensation. HIndi sapat na expository lang 'yung pagkakasulat -- hinihingi 'yung eksaktong eksena.

Mga Manlalakbay

2007-12-17T09:44:00.000-08:00

"For pilgrims through time, the truth is elsewhere; the true place is not always some distance, some time away. Wherever the pilgrim may be now, it is not where he ought to be; and not where he dreams of being. The distance between the true world and this world here and now is made of the mismatch between what is achieved and what has been. The glory and gravity of the future destination debases the present, plays down its significance, makes light of it. For the pilgrim what purpose may the city serve? For the pilgrim, only the streets make sense, not the houses -- houses tempt the tired wanderer to rest and relax, to forget about the destination or to postpone it indefinitely. Even the streets, though may prove to be obstacles rather than help, traps rather than thouroughfares. They may misguide, divert from the straight path, lead astray." Zygmunt Baumann

Sinunod ko ang payo na nabasa ko sa (Im)Personal ni Rene Villanueva: maglaan ng oras para sa pagmumuni ng isusulat, at kapag humarap na sa computer huwag nang ibuhos ang panahon sa pamamlano, isulat na ang pinag-isipan ng mabuti. Naisip ko, hindi naman pala basta manlalakbay lamang ang mga tauhan dahil ang mismong attitude ng tauhan sa paglalakbay ay pupuwedeng maging iba-iba rin. Kagaya nga ng nasabi ni Baumann sa kanyang Life in Fragments, may pilgrim, may vagabond, may tourist at may player. Uunahin ko munang talakayin ang reaksiyon ko sa unang kategorya: ang pilgrim. Sa Filipino, gagamitin ko ang pinakamalapit na salin sa Espanyol: peregrino.

Kung si Papang ang peregrino sa nobela, ano ang katotohanan na kanyang sinusundan sa pagtahak ng buhay niyang nakapaloob doon? Bakit siya umalis? Bakit siya bumabalik? Ano ba ang kanyang linisan? Ano ang kanyang inuuwian? Sa burador, inestablish kong makati ang kanyang talampakan sa kabila ng edad. Basta na lang itong nagdidisappearing act, lalo na kapag nagtatampo sa anak. Kapag pinupuna halimbawa ang kanyang pag-iinom. O kapag naramdaman niyang siya'y nakakaabala. Sa kuwento, umaakyat siya ng Baguio. (Ang totoo hindi lang siya pumupunta sa Baguio, dahil may anak siyang nakatira doon. Dumaraan rin siya sa Gerona Tarlac para dalawin ang puntod ng kanyang asawa, at nakikitulog siya sa mga kaanak niya doon sa karatig bayan ng Anao habang nagpapalipas ng sama ng loob.) Umuuwi naman siya sa bahay ng anak pagkaraan ng isa, dalawang buwan. Pero halos mabaliw na ang mga anak niya sa pag-aalala.

Bakit ngapala siya bumabalik? Ano ba ang kanyang binabalikan? Iniingatan kong huwag maging mapuwersa sa pagsasabi ng mensahe sa kuwento. Halimbawa, gusto kong ibahagi 'yung palo ng ideyang hindi naman talaga natin nababalikan pa ang mga lugar na linisan na natin. Akala ba natin, porke naroon pa rin ang mga guho, ang mga landmarks, ay 'yun pa rin ang dati nitong lokasyon? May kakatwang gawi ang panahon at memorya -- sa nobela, maaalala ni Papang ang lokasyon ng isang pinangyarihan ng madugong labanan na halos ikamatay niya. Itataon ko na ang lugar rin na iyon ang haunted na kalsada na naengkuwentro na rin ng anak niyang lalaki, noong nagmamaneho pa ito ng inaarkilang van. Isang madaling araw, habang pinapaspas niya ang kanyang pag-uwi sa Maynila, may matandang babae na papara sa kanya at kanyang malalampasan. Matatagpuan niyang may binti at bayong sa kanyang tabi at kikilabutan siya at halos maaksidente. Sa confluence ng haunting ni Papang ('yung attachment niya sa battle site) at 'yung haunting ni Antonio('yung literal na haunting ng kalsada), wala pala itong pagdirikit. Ako mismo, hindi ko pa pala nadidigest kung ano ang kaugnayan ng dalawang haunting na ito. Isa pang sapin: ang lokasyon ba ng pinangyarihan ay 'yung aktuwal nga ba, o posible ring nagkakamali ang umaalaala? What if hindi na matagpuan ang lugar? What if natayuan na ito ng ibang istruktura -- dahil nangyayari naman talaga ito, dahil ganito na ang nosyon ng geograpiya, ang dating pinupuntahan naming magkakaibigan na Sam's Diner halimbawa, ay naging automotive shop, o ang dating Chinese restaurant na kinainan ng lauriat ay nabakante na't naging funeral parlor?
Halos lahat pala ng bahagi ng nobela, sa teknikal, ay tumitingin lamang sa kanya. Bihira siyang pinapagsalita -- samantalang siya ang pangunahing tauhan. Ngayon ko lang din na naunawaan ang matagal nang naging "hiwaga" ng rebisyon nito -- bakit ko nga pala ipinapasa sa ibang tauhan ang tutok, samantalang siya ang bida ng kuwento? Kung gayon, hindi si Jo, halimbawa, ang makakaranas ng pagtakwil bilang kabit mula sa kaanak, ang dapat makaranas ng emosyon para sa ikagugulong ng plot ay si Papang. Paano na ang magiging proseso ng pag-uwi ng isang peregrino?

Lumilitaw rin sa burador na hindi ko pa lubusang naisketch ang tauhan ng pangunahing karakter na nawala na rin sa kuwento, pero mahalaga dahil siya ang "paraluman" ni Papang. Ang karakter ni Alejandria. Inaamin ko, naging shortcut na naman sa akin na ibase siya sa tunay na buhay na counterpart. Parehong anak ng asendero, parehong pangalan, parehong tunay na pag-ibig ni Papang. Pero humabi na rin ako ng fabrikasyon. Siya'y anak mayaman pero kumikilos kasama ng mga gerilya. Mapapaibig sa kanya si Leon dahil mayroon siyang pluck. (Kalistuhan? Parang Nida Blanca noong 50s, tomboyish, independent, feisty.) Kaso, magagahasa ng kumandanteng Hapon (na hinayaan na mangyari ng mga magulang na collaborator). Noong binasa ko ulit ang burador, napaisip nga ako -- does she deserve this? Mukha kasing cop-out. Alam mo 'yun, dumarating na lang sa 'yo 'yung pinakamadaling "fate" ng tauhan. Bukod sa echo ang plotting na ito ng Mga Ibong Mandaragit ni AVHernandez, parang sayang 'yung build up kay Dadang bilang karakter na matalino. Lumabas na biktima siya ng pagkaganid ng mga magulang, ng pagiging duwag ng mga ito. Sayang 'yung eksena na si Dadang pa mismo ang nagsasabing kailangang mag-ingat ang mga kasama sa puting kuweba.

Natagpuan ko ang character study na ginawa ko para sa Rosa Henson project ko noon. Grabe pala ang epekto sa akin ng sinulat ni Henson. I was so engrossed in the text na nakasulat ako ng life outline. Na lumabas na rin, unconsciously, sa draft ng Pasakalye. Oo, para na rin akong isang peregrino na nakauwi. Ang tanong, natahak ko nga ba talaga ang distansya? 'Yan ang kailangan kong masagot sa pagrerebisa ng aking burador.

Pumasok na rin sa akin ang possibilidad na mag-aasawa muli ang karakter ni Papang para makalikha ng totoong tunggali sa pagitan niya at ng kanyang mga anak. Naisip kong ipasok ang karakter ni Virginia (na nasulat ko na sa blogsite na ito). Ipakikilala niya ang kanyang mahal, pero ituturing mismo ng mga anak, at lalo na ng iba pang mga kaanak, bilang isang eskandalo. Sa puntong ito, mahalagang isaisip ang naging payo rin ng isa pang tunay-na- buhay na kaanak na nasaktan ng matagpuan niya sa tekstong kanyang binabasa ang larawan, ang re-presentasyon ng kanyang kuya, na aking tiyuhin. Hindi nagustuhan ng Tita Elvie ko ang larawan ng tiyuhin ko sa teksto dahil pinakita ko siya bilang OFW na tamad magtrabaho, mautak at mapanglait sa katrabaho, isang insekto. Dahil sa hindi pa rin ganap ang burador na aking ipinabasa, akala ng aking tiyahin ay mananatiling gayon ang representasyon ni Vito. Hindi ko na naipabasa sa kanya ang malamyos na mga eksena ng nasabing tauhan, kung paano nito inuunat unat ang pasaporte na malapit nang mapaso at natatakot siyang umuwi ng Pilipinas na walang ipon. Kung paano niya pinapangarap na makarating sa Dubai ang anak niya, ngunit mabibigo siya dahil mababalitaan niyang namatay ito. Kung gaano kaimportante ang kinahinatnan ni Vito sa pagpapasya ni Antonio na umalis na sa Dubai at huwag nang bumalik. Ang payo sa akin ng aking tiyahin: "Magkaroon ka naman ng responsibilidad."

May pinaghuhugutan ang tiyahin ko sa kanyang sinabi. Bilang dating aktibista. Bilang kapamilya. Bilang mambabasa. Oo, may responsibilidad dapat ang manunulat. "Huwag namang sulat nang sulat, 'yun pala'y nakakasakit ka na." Sensitibong mambabasa ang tiyahin kong ito, at siya rin ang pumuna sa aking ina nang isinulat nito ang kuwento ng pagkamatay ng pamangkin. Pinalabas sa kuwento na isa iyong suicide at hindi foul play. Pinalabas rin na nangharass ang anak ng katulong. Sympathetic ang kuwento hindi sa karakter na ibinatay sa pamangkin, kundi sa katulong na ibinatay sa mga kaanak na lagi na lang nakukuntento sa mga kaprasong mga biyaya na itinatapon sa kanila at binabawian ng karapatang magreklamo ng pyudal na lipunan.
Mga immigrante rin sa nakaraan ang mga tauhan. Immigrante dahil riniritualize pa nila ang pagbabalik, at hindi talaga sila nananahan sa kanilang mga binabalikan. Nakatagpo na sila ng kani-kanilang mga "tahanan". Problematiko, halimbawa, ang binibigay na illusyon ng pagsasama nina Wanda at Paquito. Kasal na ang mga tauhang ito ng higit pa sa 20 na taon, ngunit dahil sa nagtrabaho na sa Saudi si Paquito pagkaraan ng unang anak, ang kanilang aktuwal na pagsasama'y hindi katumbas ng 20 taon, at kukulangin pa sa kalahati nito. Sa mga unang taon ng pagkakawalay, ang lalaki'y nagpilit na gampanan ang papel ng mabuting ama. Nagpapadala ng prutas, laruan, tuwalya, mga imported na toiletries, mga gamit sa bahay na luxury items kagaya ng ice cream maker, nakapagpundar ng kotse, natustusan ang pag-aaral sa isang pribadong eskuwelahan ng tatlong anak. Ngunit tumabang ang pagsasama (hindi ko pa nasabi sa burador kung bakit) at humantong ang relasyon sa isang di opisyal na pag-aabandona.

May tensiyon ang mag-asawa na hindi pa lumalabas sa burador dahil laging bumabalakid sa isip ko na baka mabasa iyon ng mga tunay na counterparts. (Kagagahan di ba? Pero nangyayari. ) Narealize ko rin, sa proseso ng rebisyon, na napakalaki pala ng papel ni Wanda. Bakit? Siya ang nag-aalaga kay Papang, siya ang nagpapakilala kay Papang sa hipag nitong si Jo, at siya rin ang kasama ni Papang noong linakad niyon ang mga papeles para makuha ang kanyang wartime compensation benefits.

Nagtutunog sanaysay ang burador. Palibhasa hindi naman talaga ako nakasama sa pag-aasikaso noon ni Papang ng mga papeles niya. Kaya "told" ang bahaging dapat sana ay "shown". Naging emphasis rin sa draft 'yung konsepto ng pagkakatali ng pera at ginhawa, pera at pagmamahal. Ploy lamang pala ang biyahe. Napaka-materyal rin pala ng pinag-uugatan ng tensiyon. Pera, ang kawalan nito, ang nag-udyok kay Papang na sumali sa On The Spot (isang contest na binatay ko talaga sa isang segment ng noontime show na Eat Bulaga). Hindi ko sinabi sa burador na pera ang dahilan. Basta ipinakita ko lang na iiniinterbyu na nina Vic Sotto at Pia Guanio ang tauhan at matataong mapapanood iyon ni Wanda.

Hindi na nakakapagpadala ng maayos si Paquito magmula nang maging girlfriend nito ang isang Pinay na nurse na nagtratrabaho rin sa Saudi. May natagpuang botas ng sanggol si Wanda sa maleta ni Paquito nang minsang umuwi ito. Nagtaka siya kung bakit mayroon no'n sa gamit ng asawa -- sinabi ni Paquito na baka nasingit ng kasamahan niyang humiram ng maleta -- at naniwala si Wanda dito. Pero kagaya ng sinumang asawa, kinukutuban siyang iba ang nangyayari. Ang problema, hindi niya ito maihinga sa kanyang mga kapatid. Takot siyang mapahiya. Pero mas takot siya sa kumukulong galit ni Antonio, na tiyak niyang papatusin ang kawalanghiyaan ng asawa. Ang hindi alam ni Wanda, matagal na ring kinukutuban si Antonio at ang iba pa niyang mga kapatid.

Hindi ko pa nasasabi sa burador na bunga ng marital transgression ni Paquito, apektado hindi lang si Wanda kundi ang buong pamilya. Mas lalo na si Papang, dahil nakikita niyang hindi na nakakapasok ang mga bata dahil walang baon, walang pamasahe, napuputulan na sila ng kuryente, tubig, at umuutang na si Wanda sa kabi-kabila. Hahantong ang lahat sa pagkakulong ni Wanda sa salang estafa. Pupuntahan siya ni Antonio, at tatatak sa huli ang eksena -- ang kanyang kapatid, na tumayo na bilang pangalawa niyang ina, nakakulong kasama ng mga maton, ng mga mandurukot, ng mga manyak, ng mga pusher, ng mga kriminal. Dahil sa pangyayaring ito, aayain si Wanda ng kapatid niyon sa Davao na doon na muna siya at ang kanyang mga anak. Kataong maginhawa ang kapatid niya sa Davao. Ito si Serge? O si Gonzalo? Hindi ko pa ito naisusulat sa burador, ngayon ko lang naibubulalas. Si Gonzalo ang sasagot sa paaral ng kanyang mga anak -- dahil ayaw ng mga magkakapatid na magkaroon ng pagkamuhi ang mga anak sa tatay nilang sukat na lang na nawala. Saan nanggagaling ang "proteksiyon" para sa ngalan ng ama? Dahil mahal ng mga magkakapatid ang sarili nilang tatay.

Galit ang anak na si Alexi sa tatay nitong si Paquito. Naestablish ko na nawalan ito ng gana sa pag-aaral at narehab sa Estrella Compound. Walang galang si Alexi sa tatay. Mula sa pangdedeadma sa mga pasalubong ng tatay hanggang sa tahasang pagsasabi na hindi naman si Paquito ang tinuturing niyang ama, kundi ang tiyuhin niyang si Antonio. Hinihintay, actually, ni Alexi, na aminin ni Paquito, sabihin na nito ng maliwanag, na may iba itong pamilya. Hinihintay rin ni Alexi na kumilos na ang kanyang ina para aksyunan iyon.

At a deeper level, 'yung journey ni Wanda sa Pasakalye ay hindi lang para sumama siya at ang kanyang pamilya sa pagbabaliktanaw ni Papang. It was a desperate move to save her family -- at hindi pa ito lumalabas. Kailangan pa ng mas maraming kumpruntasyon sa pagitan niya at ni Paquito. Ibang klaseng peregrino rin kasi si Wanda. Inidolo niya ang kanyang ina nang labis. Napakarelihiyosa rin niya. Masaya na siya sa buhay niyang nasa bahay lamang. Hindi naman naging mahalaga sa kanya ang kanyang maikling career bilang bank employee. Ang sahod niya, noong kumikita pa siya, ay napupunta sa hingi ng mga kapatid na hindi niya mahindian. May nagkagusto sa kanya na matalik na kaibigan ng kanyang kuya. Pero hindi iyon ang kanyang sinagot, sa kabila ng mga indikasyong mahal na mahal siya nito (isang cruise vacation na kasama ang best friend niyang kapatid, pati ang manliligaw, pauwi sa Negros, para ipakilala sa mga magulang. Ang cruise vacation na ito ang laging linilingon ni Wanda kapag nalulungkot at bumababa ang self esteem: dahil minsan din siyang naging tunay na maligaya, tunay na maganda't kaakit akit para sa paningin ng isang lalaki na sasagutin na niya sana kundi nga lang kaibigan ng kuya niya.) Hindi ko rin maintindihan 'yung idiotic na rason na "hindi kami talo, kasi kaibigan ng kapatid". Parang may mas malalim pa na dahilan na hindi ko pa napag-iisipan. Siyempre may repercussion sa mga anak ang karakter ng ina. Mula sa aking sariling karanasan, naalala ko noon na asar na asar ako sa nanay ko dahil pinababayaan niyang maburo ang sarili niya sa bahay. At that time I felt there was nothing worse than having an unfulfilled mother. Nasakyan ko lang 'yung nanay ko, kung sino ba talaga siya, nang mamatay ang tatay ko. Pinanghinayangan ko na hindi ko siya naging matalik na kaibigan noong lumalaki ako. Pinagsisihan ko rin na hindi ko sila pinagtiwalaan ng lubos ng aking ama.

Anyway, ang dating ni Paquito so far sa text ay isa siyang bastos na asawa na akala'y ang pagiging ama ay nasa pagbibigay lamang ng sustento. Nakalbo na sa Saudi (sa kakashower sa chlorinated na tubig). Nalulong daw sa sugal kaya hindi nakapagpadala sa asawa. Alam daw iyon ni Wanda pero linihim sa mga kapatid. 'Yun lang, wala na. Kung pupunuan natin ng detalye -- bakit nga ba siya talaga nagtungo sa Saudi? Bakit kaya nagtitiyaga siya doon? Ang dali ng sagot na: kasi mas malaki ang kanyang suweldo. Ang dali rin ng sagot na: kasi nag-aaral pa ang kanyang mga anak. Nagkaisip na si Alexi pero wala siya sa mga importanteng okasyon katulad ng graduation, birthday, prom, etc. Ang pumuno sa obligasyon ng pagiging ama ay si Antonio. Si Antonio tuloy ang tinitingalang tatay ng mga pamangkin, at naiinggit si Paquito dito. Sa burador, nag-uusap sina Antonio at Alexi ukol sa sasakyan. Gustong mag-aral magdrive ni Alexi, at hinihikayat siya ni Antonio na ituloy iyon. Papasok sa eksena si Paquito at masisira ang mood. Siguro kailangan ring pagdesisyunan ang hubog ng backstory ng pamilyang ito.

Ngayon, balik tayo sa usapan ng pera. May secret life ang pera sa teksto. Ang pera ang humahalili sa intimate na domain na dati rati'y puwesto ng sex. Mas secretive pa ang mga tao sa pera kaysa sa ibang bagay. Ito sana 'yung gusto kong lumabas. Kaya, halimbawa, walang nakakaalam na secretly may hinuhulugan si Wanda na memorial plan (ibubuild up ko na ineentertain na rin niya ang sudden exit in her moments of desperation). Secretly may itinatabi pa pala si Papang para sa mga apo para maging panregalo sa kani-kanilang mga kaarawan. Secretly nagpapaloko pa rin siya sa mga scam mail na nagsasabing nananalo siya ng lottery (sa ibang bansa) o kotse (na fake na susi lang ang ipinapadala). Secretly pinapadalhan ng pera ni Paquito ang kapatid niya para iabot sa kanyang Pinay na girlfriend na nurse. Secretly may itinatabi rin si Antonio para sa pagtulong kay Wanda, atbp.

Ano ang magiging repercussions ng paglilihim? At paano ito nakakaapekto sa mga pag-uwi? Isa pang kailangang matuhog sa nobela ay ano ang kaugnayan ng unang eksena (pageestablish na may mag-anak na naglalakbay patungong Norte para dalawin ang malubhang kaanak) sa huling eksena (ang paggising ni Papang mula sa isang bangungot na tungkol sa unang beses niya ng pagpatay). May imahe doon sa huling eksena na tungkol sa mga tipaklong. Hinalintulad noon si Antonio sa tipaklong -- dahil ang sabi ng kanyang ina, sabay siyang kumakain at dumudumi. Mauulit ang obserbasyong ito sa anak na si Hero na sa sobrang takaw ay mapapatigil ang van sa isang talahiban para makapagbawas ang bata. And thus begins the old man's recollection of how he had to kill a Jap. Kasi ganu'n na ganu'n 'yung circumstance. He had to move his bowels and there was the enemy. Ngayon, pinag-iisipan ko kung dapat ba'ng ito ang maging huling eksena. Kasi parang hindi pa nabubungkal 'yung tunay na kahulugan ng panaginip -- is the dream trying to say na binabangungot si Papang ng karahasang nagawa niya sa sundalong Hapon? That seems to be the obvious message. Pero ang babaw naman. Hindi ko pa gaano napaglaruan 'yung kuneksiyon ng tipaklong sa wandering nature ng mga tauhan na kagaya ni Papang, ni Paquito at kahit na ni Antonio. Siyempre kasama na sa gamit ng tipaklong 'yung Aesop's fable "the grasshopper who sang all summer". Peste ba o insektong may pilosopikal na danas sa buhay? Kailangang magpasya. Baka inaakala lang na peste, 'yun pala'y higit na malalim ang pagdanas ng tipaklong sa buhay niya bilang insekto, habang patalon talon, habang pangasab ngasab ng dahon, pakiskiskis. (Wala nga pala ang tenga nito sa ulo kundi nasa katawan, at apat ang guts ng grasshopper. Fascinating di ba?)

Si Virginia

2007-12-15T12:45:00.000-08:00

Kay yumi ng kanyang pangalan, na nakakapagpaalala mismo ng birhen. Pero ang nagmamay-ari ng pangalang ito'y malayo sa pagiging santa. Nakabatay ang pagkakilala ko sa kanya sa iilang buwan ng pagtira niya rito sa aming bahay, bilang yaya ng aking anak. Bago siya naging yaya ng aking anak, siya ang nag-aalaga kay Papang. Kung maghahanap ka ng itsurang atsay sa kanya, hindi mo ito makikita. Una, napakakinis ng kanyang balat sa kabila ng kanyang edad (45) at sa kabila ng kanyang diabetes. Kakulay ng kanyang buhok ang ribbon ng cassette tape na kinain na ng player. Kamukha niya si Vanessa Redgrave, pareho sila ng lawlaw sa mga mata at gilid ng bibig, at may ekspresyon ang kanyang mga mata na nakakapagpaalala ng mga amoy sapatos at madidilim na pubhouse. Sa madaling salita, may taglay siyang ganda kung titingnan mo ng mabuti, at sana matataon ang pagtinging iyon nang hindi siya nakainom dahil babawiin mo ang iyong sinabing "maganda naman siya".

Siya ang aking naiisip na pagbabatayan para sa isang tauhang nasa loob pa ng aking diwa, bilang instrumento para gumulong ang storya ni Leon. Masalimuot kasi ang kanyang nakalipas: ang tatay niya'y dating cook ni Gen. McArthur, ang nanay niya'y karaniwang maybahay. Hindi siya masyadong makuwento tungkol sa kanyang tatay, mas bukambibig niya ang nanay niyang hindi niya makasundo, dahil anya'y mahal lang pala siya nito noong may pera pa siya.

Tapos ng degree sa Tourism ang babaeng ito. Sienna College kung hindi ako nagkakamali. Kabataan niya noong mga late 60s. May binabanggit siya na party girl siya noon, madalas sa Wells Fargo, isang lugar na makikita ko mismo sa aking pamamasyal sa Recto. Sarado na 'yung saloon na 'yun na wika ni Virginia'y isa sa pinakapopular na pub sa kapanahunan niya. Noong makita ko 'yung Wells Fargo na iyon, wala akong nakitang ringal o ganda, mapanghi iyon, may mga palaboy na natutulog sa tapat ng malangis nitong accordion door na kakulay ng mga gilid ng gusgusing dyip. Dahil party girl siya, naranasan niyang magkaroon ng maraming mga manliligaw.

Sa lahat ng mga naging manliligaw niya, may isa roon na pinagsisihan niya na tinawanan lang niya. Patay na patay ang lalaki, at nu'ng nakikipagbreak siya dito, tinawag nito ng tinawag ang kanyang pangalan, ibig yata nitong malaman ng balana kung gaano kasakit ang maipagpalit sa ibang lalaki. "Virginia, I love you!!!" Ito raw 'yung paulit ulit nitong sinasabi, habang tawa siya ng tawa sa itsura nito sa baba. Wala siyang binigay na deskripsiyon ng lalaki, pero kung iisipin mo na ang Wells Fargo at amoy ng hininga ni Virginia na magkahalong sanib ng Tanduay at sigarilyo, magkakaideya ka na baka panget ang lalaking tumatanghod.

Nakapangasawa ng isang Hapon si Virginia, bunsod na rin ng pagtratrabaho niya sa travel agency na minamanage ng kanyang kapatid (mas bata sa kanya at may asawa ring Hapon) sa Ermita. Mga 35 na siya noon. Hindi nga niya akalaing makakapag-asawa pa siya. Sinama siya ng lalaki sa Japan, at sa isang probinsiya doon (hindi ko na maalala ang pangalan ng lugar na tinirhan nila), kinasal sila sa tradisyunal na paraan. Meaning, binihisan siya, inayusan siya, kagaya ng mga babaeng Haponesa. "Sa sobra kong nerbiyos, naihi ako." Hindi ko alam kung ano'ng naging konsekwensiya ng ikinakasal ka't mapanghi ka sa iyong sariling ihi. Ang hirap siguro no'n. Walang mga kamag-anak na dumalo -- kahit ang kanyang bunsong kapatid ay hindi naimbitahan. Malaki ang puwang sa kanyang kuwento, parang suklay na bungi. Ano na ang nangyari pagkaraan ng kasal? Nagbakasyon daw siya. Pumayag ang asawa. Sa London siya nagpunta, at parang naiisa isa pa niyang dalawin ang Europa. Kasama niya ang kapatid sa pagliliwaliw. At sabi niya, isa iyon sa pinakamasasaya niyang alaala.

Pagbalik daw niya, nakalagay na sa maleta ang kanyang mga damit. Pinauuwi na siya ng Pilipinas. Ayaw na sa kanya ng asawa. Sa puntong ito, at sa laki rin ng mga patlang sa kanyang kuwento, magtataka ka pa ba sa desisyon ng asawa? Umuwi siya ng Pilipinas na malungkot. Understatement. Halos magpatiwakal na siya. Araw araw siyang naglalasing.

Nasa ika-anim o ika-pitong taon na siya ng pagluluksa para sa isang naudlot na pagsasama nang maisipan niyang mag-ihaw ng tuyo isang umaga. Paborito raw niya kasi iyon. May narinig siyang bumababa sa traysikel, na sinasalubong ng kanyang mga kapitbahay. Parang pinagkakaguluhan. Parang sabik na sabik silang makita 'yung kung sino mang bumababa roon. Lumalabas na ang lalaking bumababa sa sandaling iyon ay si Papang. Umuwi siya ng Anao dahil nalulungkot siya, at todo asikaso naman sa kanya ang mga kamag-anak, lalo na si Daleng (sa totoong buhay, si Linda). Lipat siya sa kapitbahay, pinakilala ang sarili. Malayo pala silang kamag-anak. Mabait ang matanda at madaling kausapin. Siguro nga, dahil kung pareho na kayong lango, wala na sigurong pagtatalo.

Inalagaan daw niya si Papang, lalo na noong sinamahan niya itong magbakasyon sa Baguio. Noong mga panahong iyon wala nang nakatira sa tinutuluyan nina Soc sa ancestral house sa La Trinidad Benguet. May katabing strawberry farm ang bahay na iyon at masarap ang simoy ng hangin. Ipinagmamalaki ni Virginia na wala pang kaanak na gumawa ng ginawa niyang kalinga para kay Papang. May panahon daw kasi na hindi na nito kayang kontrolin ang sariling pagbabawas at pag-ihi, umuuwi raw ito sa umaga na basa ang pundya ng pantalong gabardine at nangangamoy. Papalitan niya ng damit, pupunasan, paliliguan.

Dahil sa kanyang malasakit sa matanda, sinama siya nito sa Marikina. Dito na kami nagkakilala. 1997 noon. Tuwang tuwa siya sa aking anak at magiliw niya itong kinakausap sa tuwing manggagaling ito ng eskuwela. Bigay hilig sa pagkaing fastfood kapag may sweldo. Lilipas ang mga taon at sa amin na siya mamamasukan. Kagaya pa rin ng dati, sa umpisa, pero matutuklasan naming mag-asawa na mahirap pala siyang pakisamahan.

Araw araw siyang umiinom. Habang nasa eskuwela ako't nagtuturo, at ang aking asawa'y nasa labas, pumupunta siya sa likod ng bahay, doon sa kubeta ng extensyon, at umiinom ng Tanduay. Isang mahabang hilera ng mga bote ang matutuklasan namin na nakahimpil sa gilid ng pader ng kubeta, tila hinahanda para sa isang kuleksiyon. Kaya pala kapag umuuwi ako'y mapungay na mapungay na ang kanyang mga mata't sumusuray suray. Isang hapon, nang inaya ko siyang maggrocery, plakda siyang sumemplang sa kalsada. Laseng.

Dahil mahal niya ang aming anak, pinabayaan lang namin ni Bert ang kanyang gawi. Hanggang napapansin na namin na pati kami ay minumura niya sa kanyang kalasingan. May monologo siya sa kabilang silid, kung minsan may kinakausap pa siya sa Hapon. Minumura rin. Kapag tinanong mo naman siya kinabukasan, titingnan ka niya na parang ikaw ang nasisiraan ng bait. Nakakatawa ang kanyang ugaling ito kapag binabasa pero hindi ito nakakatuwa kapag kasama mo siya sa buhay, lalo na kapag natutulog rin siya sa iyong pamamahay. Isang hapon, umuwi ako't natagpuan kong nagpriprito ng bangus ang aking asawa. "Nasaan siya?" kako. Nasa silid, tulog, laseng.

Halos hindi na ako makahinga sa galit, at ngayong naikukuwento ko na ito ng mas buo, sa selos marahil. Ano ang ginagawa niya do'n sa silid, at sino ang nagsabi sa kanyang puwede siyang matulog habang nagpriprito ng isda ang asawa ko? Minura ko. Lumabas sa aking bibig ang lahat ng kabalahuraan na pamana ng mga pelikula't programa sa radyo. Pupungas pungas siyang bumangon, tila musmos na nagtataka kung bakit binubulabog siya ng alas singko ng umaga para maligo na't maghanda sa pagpasok. Kinuha niya ang sanse sa kamay ng aking asawa at itinuloy ang pagluluto ngunit para na akong sinapian na pinaghahagis ang mga damit niya sa bag, at noon din, pinalayas ko siya.

TUmawag siya sa bahay, pagkaraan ng isa, tatlo, anim na buwan, walang kadala dala, walang pagsisisi, walang pagtataka kung bakit siya naroon sa ibang bahay at nakikitawag, nakikiusap na doon na lang siya sa amin. Mababalitaan ko na lang na namatay siya sa kuwarto ng kanyang pinapasukan, malamig na ang katawan niya nang matagpuan.

Bakit hindi ko maramdaman ang Pasko?

2007-12-15T02:10:00.000-08:00

Sabi ko na sa 'yo. Kung sino ka mang makatsamba ng blog na ito, wala akong pangako na maeentertain ka sa aking mga pinagsusulat dito. Malamang sa hindi, mabuburyong lang kita. Pero kung sakali mang mapagtiyagaan mong basahin ng mabuti ang mga entries dito, siguro, maiisip mo, pareho lang tayo ng kalagayan. Dumating na rin siguro ang Christmas bonus mo pero ni ayaw mong galawin. Dati, mamimili ka na sa grocery ng mga sangkap para sa handa ng noche buena. Kahit paisa-isa lang -- spaghetti noodles, ham, canned fruit cocktail, condensada, hotdogs, karne para sa barbecue, manok. Ngayon, ni hindi mo maisip kung ano'ng magiging handa ninyo. Siguro, gaya nu'ng isang Pasko, magtityaga sa isang bucket ng fried chicken, Coke, bagong lutong kanin, at french fries. Solb na. Siguro, makukuntento ka nga sa handang iyon dahil ang mas makahulugan naman talagang okasyon ay 'yung Bagong Taon. Natatandaan mo bang bumili pa siya kahit iilang piraso ng Roman candle at paputok (di ko matandaan ang pangalan ng korteng yema na iyon, basta naaaliw ang aking mag-ama na sindihan 'yun habang ako'y nasa loob lamang ng bahay at hindi makahinga sa hanging pinabigat ng usok.)

N aging makabuluhan para sa akin ang iisang Pasko. Bagong tayo noon ang bahay sa Don Jose, at naubos na ang pera ng aking mga magulang. Lumipat na kami sa istruktura kahit na ang kuwartong tutulugan namin ay wala ni hilamos ng pintura at ang sahig na simentado ay may mga bakat pa ng walis tingting at graba. Kinain namin, pinagsaluhan namin, ang iisang lata ng salmon. Hokkaido pa yata ang brand. Binudburan ng asin. Nagluto ang nanay ko sa isang kalan na gumamit pa ng sinibak na kahoy. Hindi ko na maalala kung ano ang aming ininom, kung balde pa ba ng pintura ang ginamit...ganu'n kasi kayagit ang aking alaala ng Paskong iyon ng 1981.

Manganganak pa lang ang nanay ko sa Hunyo, isisilang niya ang aming bunsong kapatid na lalaki. Pakiramdam ko noon, para kaming mga karakter sa panunuluyan na natutulog sa sabsaban. Siguro naromanticize ko na ang alaala -- pero walang kapalit ang mga huntahan ng pamilya -- ang kantahan -- na nangyari noong bisperas na iyon.

Isa pang Pasko ang umukit sa aking alaala, at sa pagkakataong ito, wala ni isa sa aming bumangon para kumain ng noche buena. Nakalimutan ng lahat na magdiwang, dahil iyon ang unang Pasko na batid na ng tatay ko na bilang na ang araw niya dala ng kanser sa baga. Parang nakikini-kinita ko pa ang mga mangkok ng arroz caldo na lumamig na, ang mga platito ng pritong bawang at hiniwang kalamansi. Iyon na lang ang nakuhang ihanda ng aking ina dahil hindi na siya magkaundagaga sa hinaharap niyang problema sa kalusugan ng kabiyak.

Magkakaroon rin naman ng mga masasayang Pasko pagkaraan, halimbawa noong 1997. Sa panahong iyon, pumanaw na ang tatay ko. Nakatira na kami sa Marikina. Nang magdiwang kami ng araw na ito sa bahay ng aking sister in law. Sa kauna-unahang pagkakataon, nakatanggap ako ng kung ano-anong mga regalo -- bedsheet, malong, hikaw, kamiseta, tsinelas. Pinaghirapang pag-ipunan ng aking mga pamangkin sa kapiraso rin nilang mga allowance. Natuwa ako dahil doon ko lang naramdaman 'yung lugod ng pagpapalitan ng regalo, at nakita ko sa wakas ang saysay ng pagbangon ng bisperas para sa salusalo. Payak rin ang aming handa -- spaghetting Filipino style (puro Jufran ketchup) at manok. May crispy liempo. 'Yun lang. Walang mga apple pie, pot roast, Swiss chocolates, mga prutas sa basket. Aspirasyon ko rin ang pistang ito noong ako'y lumalaki. Pero hindi pa naman natupad kahit kailan ang magarbong handa na kolonyal ang menu.

Wala naman sa handa. Wala rin sa dami ng regalo. Nasa pagsasama. Nasa uri ng pagsasama. Nasa ginhawa ng pag-uusap. Nasa luwalhati ng kinalulugaran. Nasa kapayapaan ng isip.

2007-12-14T11:59:00.000-08:00

Pinakamasakit sa proseso ng pagtatapos ko ng dissertasyon 'yung pagsingit ng mga kahilingan mula sa pamilya para asikasuhin sila. Madalas ko na rin itong naging paksa ng entry sa journal. Parang napakasama kong tao kapag nagiging makasarili. Matagal nang nasulat ni Virginia Woolf ang A Room of One's Own. Pero totoo pa rin 'yung urgency ng pangangailangan para sa sariling espasyo. Minsan nga, kapag nagigising ako mula sa panaginip, bumabalik 'yung alaala ko ng sarili kong kuwarto sa bahay namin dati sa Don Jose. Napakalaki pala na biyaya iyon. Hindi rin ako inoobliga ng nanay ko na tumulong lagi sa gawaing bahay. (Kaya hindi ako talaga marunong magluto at natuto lang ako rito nang makapag-asawa na't nagkaanak, out of sheer survival.) Pero wala nang mas masaklap kaysa sa inaalaska ka ng kasama mo sa buhay dahil ang tagal tagal mong makatapos sa iyong sinusulat. Bakit ako nasasaktan sa mga bagay na ito? Kasi sila ang dapat na makaunawa. Hindi naman binabasa ng asawa ko ang aking sinusulat, bagkus, tinatawanan pa niya ang aking kakayahan. Naiinis ako dahil bakit pinili ko siyang makasama e ni hindi niya binabasa ang mga librong ibig ko, hindi kami magkasundo sa panonood ng tv, ni hindi kami magkataste sa pelikula. Habang gusto ko pang panoorin ang docu ukol sa Cuba at kay Fidel Castro, aalaskahin niya ako nang aalaskahin para mawalan ako ng gana at masolo niya ang remote control. Samantala, kapag nanonood siya ng Ang Dating Daan at lumalamon ng tinapay na may sangkaterbang butter o mayonnaise, lihim kong iniisip na sana mabilaukan siya sa asar ko sa kanyang pinanonood. Aaminin ko, kung minsan padiva rin ang aking ugali. Pero mas malala siya kasi sa edad na 49, ang pagdating niya sa bahay ay may kasama pang tantrum. Kapag nawawala ang kanyang susi, kailangang kalimutan mo ang ginagawa mo (kahit na kasalukuyan kang kumakain ng hapunan) para asikasuhin siya. Para siyang pitong taong gulang na nagsisigaw kaya wala na akong mukhang maihaharap sa mga nakikitira sa amin. Alam na alam na nila ang pribado kong buhay. Iniisip ko kung saan niya nakuha ito at walang ibang itinuturo kungdi ang role model niyang kinalakhan: ang tatay niya. Kailanman ay hindi naman niya ito aaminin. Ako pa ang masama kapag sinabi ito. Pero mahirap kasing maging kritikal sa sariling kadugo dahil para kang walang utang na loob.

Wala siyang tiyaga sa mga ugali ng artist. Wala siyang hinahangaan ni isang writer. Brutal mang sabihin pero posible pala na maging graduate ka ng Economics sa UP pero ni wala kang nahitang pamana ng literary taste. Now I sound like a snob. But I can't help it. Nakakainis kasi hindi talaga niya maintindihan ang halaga ng panitikan.

Ito ang naging pangunahing dahilan ko kung bakit idinonate ko na lang sa ALIWW ang aking mga manuskrito. May kutob ako na susunugin lang niya iyon balang araw. I envy my dead mentor's resolve not to let anyone get in the way of writing. Because that is the way it should be. We owe it to our imagination. Now I sound like an arrogant snob, but who cares? I'm quoting this from an acquaintance at a recent conference that I attended. Hindi ko naman talaga siya kilala, nagkakape lang naman kami sa corridor ng Bus. Admin. Tagahanga siya ni Jessica Hagedorn. Ang sabi ko, tagahanga rin ako ng manunulat na ito. Problematic ang nobelang Dogeaters ni Hagedorn para sa maraming tao, lalo na 'yung mga taga-UP. But this British guy told me that Hagedorn is the best thing that ever happened to Philippine literature lately. One professor even remarked, "I'm sorry but I have to say this: Hagedorn is a slick writer." I found her comment so narrowminded.

Bakit ang dami dami nilang hinihingi sa iyong sinusulat na para bang obligasyon mo pang maging historically accurate, ethnographically correct? This is the same problem that I have with the material I am working on. I constantly look for any sign na magiging red flag ng mga biases. It is even more difficult because the main character is a part of my family. E gusto ko na gawin siyang imperfect, in fact, ang balak ko nga, ipakita na selfish siya dahil ni hindi niya sinamahan ang asawa niya noong nagkasakit ito. Nasa probinsiya siya ng Tarlac nang bumaha at consequently, mas lumala ang kanser ng asawa. Nagpakita siya sa burol. Pero wala 'yung eksena na hawak niya ang kamay ng asawa sa mga huling sandaling hinahabol pa nito ang kanyang hininga. I am even considering na isama sa history ng characters si Virginia, ang girlfriend ni Leon, na hindi na naipakilala dahil ang dami dami pang makikialam. Siya ang magiging dahilan kung bakit bigla na lang nawawala 'yung karakter ni Leon. (Sa halip na maging simpleng tampo.)
Nabubuwisit na rin ako sa draft na rinerebisa ko parang ang pangit pangit ng daloy, hindi talaga mahulog nang kusa ang mga pira-piraso. Ayoko nang napupuyat nang ganito na wala talagang nagagawa. Edit nang edit. Tapos, kulang pa rin. Ang dami pa ring kailangang likhaing mga eksena. Isa pang major problem 'yung hindi mabitiw bitiwan ang ilang prose passages na kinatutuwaan pero wala naman talagang kaugnayan sa kuwento.

Kung itatapon ko naman ang draft ng "Pasakalye" at ititira na lamang ang burador ng kuwento ni Antonio, magiging manipis ang nobela. Siguro talaga ngang hindi dapat ako sumama sa excursion ng pamilya sa Olongapo na magaganap sa 27th. As usual, taya rito ang napaka-generous kong brother in law. Kasama ang lahat sa biyaheng iyon. Maglalaro na naman ng Boulderdash ang isang pamilya habang nakatanghod ang kabila. Masusunog na naman ang balat ng anak ko sa kaswiswimming. Masasaksihan ko naman 'yung mga nakakairitang pag-iingles. May mga Koreanong turista na magslislide patungo sa pool. Walang katapusang pagyoyosi habang binabantayan ang pamangkin. Mga tuwalyang nanlilimahid. Mga brip at shorts na kailangang paarawan. Ano'ng pagsusulat ang sinasabi mo? Pagdating do'n, magiging dakilang yaya lang ako. Kakain ng anim na beses, tataba sa meryenda't softdrinks. Magpapaiwan na lang ako. Nakikini kinita ko na na hindi naman ako mag-eenjoy dahil hindi ko naman mahaharap ang dapat kong matapos.

Iniisip ko kung anong payo kung sakali man na manggagaling kay Rene V. Siguro, sasabihin niya, basta isulat mo lang. Kahit panget? Kahit walang coherence? Kahit ang gulo gulo ng structure? Shit, bakit ba kasi kailangang multuhin pa ako ng pressure na tapatan ang husay ng aking nasirang ama? E tinatanggap ko na ngang hindi ako kasing husay niya dahil may sarili rin naman akong lipad. Kapag tuluyan na ring natanggap ang nobela ni Mama sa Anvil, isa na namang pressure. Wala talagang uubra na palusot para hindi makasulat.

Ibig Kong Makita

2007-12-13T02:26:00.000-08:00

Ayon kay Senador Chiz Escudero, hindi lang mga journalists na bahagi ng media corporations ang maituturing na ganap na media sa panahon ngayon. Sinama niya sa depinisyon ng media pati ang mga taong may blog o personal website, na nagbabahagi ng kanilang mga opinyon. Nasabi niya ang comment na ito sa pagdaraos ng Senate hearing para sa mga media na inaresto ng mga militar noong Manila Penninsula incident noong Nobyembre 26, 2007. Natuwa ako sa sinabi ni Escudero kasi totoong may revolution na sa pamamahayag bunga ng net. May margin of freedom pa rin na hindi masasaling ng Estado. At narito iyon.

Samantala, tinapos ng Hum. 1 class ko kaninang 1-2:30 ang diskusyon sa tula ni Benigno S. Ramos. Ito 'yung "Ibig Kong Makita". Sa totoo lang, mas makinis ang tula niyang "Panulat" pero maraming siwang ng diskusyon ang "Ibig Kong Makita". Halos editoryal ang anyo nito, tahasan nitong hinahanap mula sa pamahalaan, sa unibersidad, sa mga botikaryo, sa mga kabinataan at kadalagahan kung ano ang "ibig" niya. Basically isang lipunan na nagpapahalaga sa pagsasarili,
walang takot sa mga dayuhan -- bisyon ni Rizal. Pero may mga kontradiksyon ang teksto. Habang sinasabi niya na may mga salanggapang sa mga obrerista, hindi naman niya tinutukan talaga ang kondisyon ng working man. Nalimitahan ang bisyon niya sa rekommendasyong pang-uri, hindi kagaya ng pagtukoy niya talaga sa okkupasyon ng mga abogado o mediko.

Konserbatibo rin ang tingin niya sa edukasyon, naniniwala siyang ang mga may gulang lang ang may karapatan na magturo at hindi ang mga kabataang "walang...malay". Natuwa ako sa diskusyon ng klase dahil marunong magsala ng tanong ang kabataang naka-assign dito.

Siguro nga tama si Escudero. Kahit na hindi naman ako tahasang sumasali sa mga demonstrasyon at nagmumuni lamang sa kinalabasan ng talakay sa mga tula't maikling kuwento, nakadarama ako ng kalayaan. Anonimo akong tinig pero hindi anonimo ang aking kamalayan. Nakikita ko ang ibig makita ni Ramos, at may mga ibig rin akong makita. Gusto ko, halimbawa, na huwag nang makakita ng mga batang gumagapang sa sahig ng jeep, nagpupunas ng mga paa ng mga nakasakay, at namamalimos. Ibig kong makita na laging may masarap na ulam ang bawat Pilipino sa tuwing dudulog sa mesa. Ibig kong makita na darami ang mga magbabalik sa Pilipinas dahil maayos na ang ekonomiya, mataas na ang kalidad ng buhay, at hindi na alipin ng global na komunidad. Ibig ko ring makita ang maraming mga Pilipinong nagbabasa ng akdang sinulat ng mga Pilipino, at masaya sila sa gawain, hindi puwersahan, kundi bukal.

Tunay na makapangyarihan ang kakayahang makakita. Dahil kung nakakakita ka, may ideya ka kung ano ang ibig mong makita. At ano ang ayaw mo nang makita. May selebrasyon rin sa pamimili, pero may limitasyon ring linilikha ang pagpili.

Paano Kung Naliligaw sa Gubat ng Katha?

2007-12-09T17:46:00.000-08:00

Hay naku, eto na naman. Papasok ako mamayang ala-una, pero haharapin ko muna ang naudlot na nobelang tinatapos ko. "Hindi pa ba tapos 'yan?" tanong ng asawa kong naalimpungatan. Nagrereklamo na sa aking pagpupuyat, dahil ayon sa kanya, "umiinit kasi ang ulo mo." Na totoo naman. E ano pa ba ang magagawa ng isang katulad ko sa kalagayan ko ngayon? Walang magtatapos ng akda kundi ako. Ayaw ko na ring nagpapabasa. Nauubos ang enerhiya sa kaiisip ng ibig talagang sabihin ng mga tao sa kanilang komento. Kung may plot ba o wala. Kung parang notecards lang. Tama na. Sa huli, judgement call ko pa rin. Nalulungkot lang ako na hindi maintindihan ng mga mahal ko sa buhay na nobela ang tinatapos ko at hindi maikling katha, kaya inaaraw-araw ko.

Pinatawad ko na ang aking sarili kung sakali mang maging baduy. Basta, gusto ko lang na makatapos. Puwede namang careerin ang pagrerebisa -- sa ngayon ay may time element. Ngayong naliligaw ako sa gubat ng pagkatha, uubra ba ang pagbabaligtad ng kamiseta para makita ang tamang landas? Naiinis lang ako kasi may mga pamantayan pa rin ako ng mabisang kuwento -- at hindi ko nagagawa. Halimbawa, boring pa rin ang daloy. Hindi umuubra ang lyrisismo lang ng wika. Dinagdagan ko ng mga detalyeng nasaliksik: mula sa net, sa mga libro. Pangunahing problema 'yung lumalayo ka na sa paglikha ng ostensive characters (hiram kay Bing Lao ang terminong ito). In other words, ayoko nang lumikha ng mga tauhan na batay sa totoong tao. Gusto ko na ng imbensiyon. Pero paano kung ang grid ng draft ay ostensive ang character? Iyan ang dilemma.

Nabasa ko ang :Mga Uban at Rosas, ni Mario Albalos. Interesante ang karakter. Isang oldtimer sa Hawaii na nag-asawa ng Pilipina na dalawang dekada mahigit ang agwat ng edad sa kanya. Inaapi siya ng babaeng ito na tinutukoy niya bilang "bagumbukadkad". Grabe ang depiksiyon ng pagiging golddigger at user friendly ng babae. Aping api naman 'yung lolong napangasawa, na matapos ipakulong sa salang hindi siya ang kriminal at simutin ang bank account at kaliwain ng kung ilang beses ay magagawa pa niyang ipagluto ng bagnet at masasarap na putaheng Iloko. Sa huli, kinailangan pang masawi ng isang kaibigan rin niyang oldtimer na natagpuang naninigas sa sariling apartment, para magising ang bida. Bubugbugin niya ang asawang bagumbukadkad. Magkakapatlang ang pagsasama. Pero patuloy ang panunuyo ng lalaki sa asawa. Hanggang sa sumuko na rin ang babae sa wagas na pag-ibig ng oldtimer.

Naalala ko ang mga akda nina Bulosan at ni Bienvenido Santos sa hubog ng bidang lalaki. Pero mas pinaghandaan ang delinyasyon ng tauhan. Martir rin ang mga mangingibig na oldtimer sa mga kuwento ng mga nasabing awtor. Pero iba ang kani-kanilang interpretasyon ng sentimyento at sentimentalismo. Sa mga nabanggit na sina Bulosan at Santos, poignant ang dating ng pagdurusa ng mga oldtimer. Hindi kaya dahil ang kanilang iniibig ay hindi nila kalahi at ang lunggati nila'y nakabatay rin sa karahasan ng diskriminasyon? Mukhang ang punto pa ni Albalos ay ipakita ang pagbabago mismo, ang modernidad ng mga babaeng kumakapit sa mga matatandang makapagbibigay sa kanila ng greencard. Siguro kung nabigyan pa ng sapat na karakterisasyon si Prescy baka mas naging matagumpay ang akdang Mga Uban at Rosas.

2007-12-09T09:37:00.000-08:00

Nagsisimula ako ng isang blog, at harinawang maipagpatuloy ko ito sa mahaba-habang panahon, bilang pagdisiplina rin sa sarili sa pagsusulat. Namatay kamakailan ang kinikilala kong ama sa panulat na si G. Rene Villanueva. Sa mga oras na ito marahil, nacremate na ang kanyang katawan. "Ganu'n pala 'yun, pinapahiran pala siya ng butter para mabango," sabi ni Liza Magtoto, habang palabas na siya ng Sanctuarium. Tinapay ang aking naisip. Bagong hango sa pugon. Pero siguro, sasabihin ni Rene, hindi na rin siya bagong hango. Malamang, masasabi niya, "inaamag". Marami na rin siyang naging mga sakit, mula diabetes hanggang sa mga kumplikasyon ng stroke.

Naging masaya ang lahat ng mga parangal para sa kanya. Narinig kong magsalita ang ilan sa mga kasama namin sa TELON, kagaya nina Rollie, Ipat, Nick, Joey B., Tim. Mga estudyante pa lang kami noon, nasa edad 15-18 nang amin siyang makilala. Naging kaklase ko noon si Rollie sa isang Film subject. Siya ang naghikayat sa akin na dumalo sa TELON. Laking pasasalamat ko na nahikayat niya ako. Siya ma'y may mga magaganda rin na alaala para sa aming mentor. Pangunahin niyang binanggit sa testimonyal niya ang pasasalamat niya sa pagpapamana sa kanya ng mga libro ni Rene, para gamitin ng mga mag-aaral sa kanyang pribadong eskuwelahan sa Bulacan. Nagustuhan ko ang sinabi niya hindi lamang dahil sa taglay nitong sinserong pasasalamat kundi para sa akin, marami iyong mga sapinsaping mga kahulugan, mga reperensiya, mga pribadong biro, pribadong dalamhati.

Kanina, noong naghihintay kami na tumila ang ulan, habang nagkakape, ipinakita sa amin ni Tim ang mga naprint niyang blogs ni Rene nitong mga nagdaang araw. Ang sabi ni Tim, napaka-poetic ng mga nasulat ni Rene na mga blogs lalo na 'yung mga napost nitong huling linggo. "May intro na tayo para sa libro natin sa TELON!" Sabi ko kay Joey binabasa ko nga ngayon ulit ang Personal, at marami akong natutuklasan muli tungkol sa kanya. Para sa isang anak ng kaminero at mananahi, malayo na nga ang kanyang narating. Dati, noong bata pa siya, ikinahiya niya ang mga okupasyon ng kanyang mga magulang. Nang sumibol na siya bilang manunulat, doon niya natuklasan na mayamang bukal pala ang kanyang pinagmulan. Buhay na buhay siya kung maglarawan ng mga pook, ng mga tao. Eksaktong imahe na talagang guguhit sa diwa. At ang pinakamaganda sa lahat, napaka reflexive. Lagi siyang gising sa mga nangyayari, lagi siyang nag-iisip.

Kanina rin, sa parangal, tumatawid ang mood sa pagitan ng tuwa at dalamhati. Puwede palang lumuluha at tumatawa na sabay. "Bipolar pala ang mga tao," sabi ni Joey. "Napakamild naman ng term na iyon. Ang sabihin mo mga baliw." Paborito ko 'yung testimonyal ni Nick. Talagang hahagulgol na inuudlot, na sadyang nakakatawa. Nang makausap namin siya pagkatapos, pinaliwanag niya na kaya naging ganu'n ay tumatawid rin kasi 'yung sarili niya, "hindi puwedeng magbreak down sa kalagitnaan".

Narinig ko ring magsalita si Jun Lana, na matagal ko na ring hindi nakikita. Napakaphysical daw ng kanyang naging reaksiyon sa pagyao ni Rene -- "kahapon, nagtatae ako. Ngayon, ayoko namang umiyak". Si Jun ang nagtuloy sa dereksiyon ng pagsulat sa telebisyon at pelikula sa TELON, kasama si Elmer Gatchalian. Naiangat daw ni Rene ang kanyang pagkatao. Sumang-ayon rin ako sa puntong ito.

Sana nga lang, mas nasabi ko ito ng may paghahanda. Gusto kong sabihin kanina ang mga maraming okasyon na naramdaman ko na kinalinga ako ni Rene bilang tao. Napakahalaga sa akin ng kanyang pagtanggap. Kahit na tinawag niya akong malnourished na mangkukulam noon, o binibiro na maitim ang kilikili. Kahit nasabi niya na ang dulang nasulat ko ay parang ginantsilyong blusa na magandang tingnan pero hindi mo isusuot.

Paalam Rene, saan ka man naroon ngayon. Salamat.